رییس جمهور با تاکید بر این که این دولت پاک ترین دولت تاریخ این کشور است، گفت: تنها راه اصلی دور زدن تحریم های دشمن، اجرای کامل قانون هدفمند کردن یارانه هاست و می شود این کار بزرگ را انجام داد، به شرطی که این قطار یک راننده داشته باشد؛ چراکه اقتصاد را از دوجا نمی توان هدایت کرد.
به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، محمود احمدی نژاد در مراسم دومین سالروز اجرای قانون هدفمند کردن یارانه ها، با اشاره به اهمیت اجرای طرح تحول اقتصادی در کشور اظهار کرد: فکر نمی کنم کسی در ایران باشد که اعتقاد به تحولات اساسی و ضروری در اقتصاد نداشته باشد، البته ملت که به این موضوع اعتقاد دارند، منظورم متخصصان و مدیران موثر و تاثیرگذار در کشور است.
وی با اشاره به بخش های مختلف طرح تحول اقتصادی در هفت محور گفت: بحث گمرک در مجلس تصویب شد، قانون مالیات را نیز به مجلس داده ایم و ان شاءالله هرچه زودتر برمی گردد، طرح نظام بانکی ما نیز تقریبا تمام شده است. طرح تغییر پول ملی نیز آماده است و منتظریم که شرایط ثبات پیدا کند.
وی با تاکید بر این که «اجرای طرح تحول اقتصادی منجر به افزایش بهره وری و پیشرفت کشور در عرصه اقتصاد می شود»، به یکی از مباحث مهم طرح تحول اقتصادی یعنی اجرای قانون هدفمند کردن یارانه ها اشاره کرد و گفت: این قانون، قانونی بزرگ و بااهمیت است و در واقع اجرای آن دستاوردهای بزرگی برای ملت داشت که یکی از مهم ترین آن تغییر در باورهای عمومی در توانستن ملت ایران بود.
رییس جمهور با بیان این که «اجرای طرح های تحول اقتصادی در طول سالیان پس از انقلاب مورد توجه مدیران مختلف بوده و ما بعضا شاهد بوده ایم که یک گام در این ارتباط جلو رفته اند و بعضا دو گام نیز عقب آمده اند»، گفت: البته این عقب نشینی ها خسارتش چندین برابر عدم اجرای طرح ها بوده است.
وی تاکید کرد: در دولت نهم وقتی می خواستیم این قانون را اجرا کنیم، جلسات متعددی برگزار شد و در سال 87 که تلاش می کردیم آن را عملیاتی کنیم و کارها نیز انجام شده بود، عده ای به ما گفتند سال دیگر انتخابات است و ممکن است دولت به زمین بخورد. ما در جواب گفتیم که اشکالی ندارد و دولت برای کارهای تحولی آماده است و اشکالی ندارد که دولت دچار مشکل شود، ولی یک تحول اساسی باید در کشور ایجاد شود و ما بر آمادگی خود تاکید داشتیم.
وی در بخش دیگری از صحبت های خود تصریح کرد: این طور نیست که اگر ما مشکلی را حل نکنیم، سه سال بعد ابعاد مشکل مانند همان سه سال قبل باشد. اقتصاد دارای ابعادی پیچیده است.
رییس جمهور به روند اجرای مرحله اول هدفمند کردن یارانه ها اشاره کرد و گفت: بالاخره با مسائل گوناگونی که وجود داشت قرار شد قانون را اجرا کنیم. البته مشکلاتی نیز بر سر راه بود. مجوزهایی که در برنامه سوم و چهارم برای دولت در این ارتباط در نظر گرفته شده بود، همراه با اختیارات تام بود، ولی بعدا این اختیارات یک دهم مسوولیت ها بود و البته با رایزنی ها و گفت وگوهایی که انجام شد تلاش کردیم، قانون را اجرا کنیم و این اتفاق بزرگ رخ داد. همه در آن نقش داشتند. همه با هم دست دادیم تا این قانون اجرا شود و این یک دستاورد بزرگ برای کشور بود. در واقع یک نقطه راهنما برای آینده.
وی ادامه داد: دشمنان تلاش می کنند که برای کشور مشکلاتی ایجاد کنند. توطئه کردند و عده ای نیز در داخل دست به دست هم دادند و بازار ارز را به هم ریختند و ما نباید این مسائل را به اجرای قانون هدفمند کردن یارانه ها بچسبانیم. اجرای این قانون کار موفقی بود، البته ممکن است ایرادهای جزئی نیز داشته باشد.
www.shahrekhabar.ir
www.seratnews.ir
اعتماد: روزهاي پاياني هفته گذشته، اوقات پرمشغلهيي براي ديپلماسي هستهيي در قبال ايران بود. از سويي هياتي هفت نفره از آژانس بينالمللي انرژي اتمي براي از سرگيري مذاكرات هستهيي به تهران سفر كردند و از سوي ديگر پس از مدتها بار ديگر تماس تلفني بين دفتر باقري و اشميت برقرار شد تا طراحي لجستيكي دور بعدي گفتوگوهاي 1+5 با ايران انجام شود. هرچند كه در اين بين خزانهداري امريكا نيز 7 شركت و 5 مقام ايراني فعال در برنامههاي هستهيي ايران را هدف تحريمها قرار داد و از سوي ديگر وزارت خارجه امريكا بار ديگر اعلام كرد در مذاكره با ايران همچنان باز است.
سال جاري براي ايران با ماراتني از مذاكرات هستهيي در دو قالب آژانس بينالمللي انرژي اتمي و گروه 1+5 (امريكا، انگليس، فرانسه، چين، روسيه و آلمان) آغاز شد. اما به همان اندازه كه برنامه كاري بهار و تابستان مملو از مذاكره و نشستهاي پي در پي بود، از اواسط تابستان به بعد، بار ديگر روند مذاكرات به سندرم اغما دچار شد كه تا پنجشنبه گذشته ادامه داشت. در چند ماهي كه از متوقف شدن روند مذاكره هستهيي با ايران ميگذرد، مقامات تهران بهطور مكرر بر آمادگي براي از سرگيري گفتوگوها تاكيد كردند و در مقابل آژانس و گروه 1+5 نيز موضع مشابهي را اتخاذ كردند. اما با وجود تاكيد دو طرف بر لزوم احياي مذاكرات 4 ماه طول كشيد تا مقامات تهران و آژانس بينالمللي انرژي اتمي پاي ميز مذاكره بنشينند.
هياتي 7 نفره از آژانس به رياست هرمان نكائرتس، معاون آمانو در امور پادماني، در حالي روز پنجشنبه وارد تهران شد كه پيش از آن هدف از اين سفر دسترسي به سايت پارچين در جنوب شرق تهران اعلام شده بود؛ سايتي كه از سال گذشته آژانس خواستار دسترسي به آن است و به موازات آن ادعاهايي را درباره پاكسازي پارچين مطرح ميكند، اما هنوز چراغ سبز جمهوري اسلامي را براي بازديد از آن دريافت نكرده است. اهميت حضور بازرسان در پارچين كه ادعا ميشود در آن عمليات انفجاري انجام شده، به اندازهيي براي آژانس بينالمللي انرژي اتمي زياد است كه پيش از سفر اين هيات 7 نفره به تهران اعلام شد، آنها آمادهاند در همين سفر از پارچين بازديد كنند.
اما مذاكرات 23 آذرماه بدون انتشار جزيياتي از آن و همچنين حاصل نشدن توافقي بر سر بازديد از پارچين به پايان رسيد و نتيجه آن تعيين تاريخ مذاكرات بعدي اعلام شد كه قرار است 27 دي ماه انجام شود. نكائرتس، روز گذشته پس از بازگشت از ايران در فرودگاه وين گفت: انتظار ميرود گفتوگوها بين ايران و آژانس بينالمللي انرژي اتمي در ماه آينده بر سر نحوه انجام بازرسيها از تاسيسات هستهيي مورد مجادله جمهوري اسلامي، منجر به توافق شود. معاون آمانو، مديركل آژانس ادامه داد: ما قادر هستيم پيشرفت داشته باشيم و گفتوگوهاي بيشتري براي اواسط ماه ژانويه برنامهريزي شده است. وي خاطرنشان كرد: ما انتظار داريم رويكرد سازماندهي شده را نهايي كرده و مدت كوتاهي آن را عملياتي كنيم. اشاره نكائرتس به چارچوبي بود كه به بازرسان آژانس اجازه ميدهد بازرسيهاي خود را از سايتهاي مورد نظر از سر گيرند. وي همچنين تصريح كرد هيات آژانس در تهران نشستهاي خوبي داشته است.
اظهارات نكائرتس در راستاي موضعگيري علي اصغر سلطانيه، نماينده ايران در آژانس بينالمللي انرژي اتمي است كه مذاكرات روز پنجشنبه نمايندگان آژانس بينالمللي انرژي اتمي در تهران را «مثبت و سازنده» توصيف كرد. وي كه با شبكه خبري العالم صحبت ميكرد، گفت: اين مذاكرات بين ايران و آژانس بينالمللي انرژي اتمي بوده و با مسائل ديگر ارتباطي ندارد. نماينده ايران در آژانس بينالمللي انرژي اتمي با اشاره به برگزاري اين نشست در دو جلسه صبح و عصر گفت: اين مذاكرات سازنده بوده، به گونهيي كه به نتايج خوبي دست يافتيم. در همين حال رويترز نير به نقل از يك منبع ديپلماتيك گزارش داد در مذاكرات تهران برخي پيشرفتها حاصل شده است. وي به جزييات بيشتري در اين زمينه اشاره نكرد.
بسته پيشنهادي به روز شده
باوجود گزارشهايي كه درباره بسته پيشنهادي جديد 1+5 منتشر شده است، در اين بسته پيشنهاد معاملهيي بزرگ ارائه نشده و همچنين تغييرات آن در مقايسه با بسته پيشنهادي قبلي به ايران چندان فاحش نيست. به گزارش بلومبرگ، امريكا و شركايش پيشنهاد بازبيني شدهيي را براي توافق با تهران آماده كردهاند كه هدف آن متقاعد ساختن جمهوري اسلامي به محدود كردن برنامههاي هستهيي مورد ترديد است. بنا بر اين گزارش اين پيشنهاد در روزهاي اخير مورد توافق قرار گرفته و در دور بعدي مذاكرات با ايران ارائه خواهد شد. يك مقام امريكايي در اين زمينه اظهار داشت: اين بسته نسخهيي به روز شده از پيشنهاد ارائه شده به ايران در ماه مه است و يك بسته كاملا جديد به شمار نميرود. وي افزود: همچنين در اين بسته پيشنهاد معاملهيي بزرگ ارائه نشده كه به موجب آن به يكباره به تمامي نگرانيهاي بينالمللي بر سر برنامههاي هستهيي ايران پاسخ گفته شود. برخي تحليلگران ميگويند احتمالا در اين بسته نيز بحث تعليق غنيسازي با خلوص بالا مطرح است؛ موضوعي كه در سه دور مذاكره سال جاري بين مذاكرهكنندگان عالي ايران و 1+5 نيز مطرح شد اما نتوانست نظر تهران را جلب كند. اين در حالي است كه ديپلماتهاي سابق دخيل در سياست امريكا در قبال ايران شامل توماس پيكرينگ به امريكا و متحدانش توصيه ميكنند هر چه سريعتر با پيشنهادهاي بازبيني شده، مذاكره با ايران را از سر بگيرند. به گفته وي پيشنهادي كه در جريان مذاكرات بغداد به ايران ارائه شد به اندازهيي واقعگرايانه نبود تا موجب شود طرف ايراني آن را جدي بگيرد. در اين پيشنهاد، درخواست تعليق غنيسازي 20 درصدي، تعطيلي فردو و انتقال ذخاير اورانيوم غني شده به خارج از ايران در مقابل برخي همكاريهاي هستهيي شامل تامين سوخت هستهيي و همچنين لغو تحريم قطعات يدكي هواپيماهاي مسافربري ايران مطرح شده بود.
باز بودن در مذاكره و تحريم
در شرايطي كه تاكيد ناظران بينالمللي بر از سرگيري هر چه سريعتر مذاكرات با ايران بر مبناي پيشنهادي واقعگرايانه است، امريكا همزمان با حضور هيات آژانس بينالمللي انرژي اتمي در تهران تحريمهاي اعمال شده عليه ايران را با افزودن نام پنج فرد و هفت شركت مرتبط با برنامه هستهيي اين كشور گسترش داد. ويكتوريا نولاند، سخنگوي وزارت امور خارجه امريكا گفت: «اين موسسهها و افراد به خاطر ارائه كالا، فناوري و خدماتي كه توانايي ايران را براي غنيسازي اورانيوم يا احداث نيروگاه آب سنگين تحقيقاتي افزايش ميدهد، تحريم شدهاند.» يكي از افراد تحريم شده، فريدون عباسي، معاون رييسجمهوري و رييس سازمان انرژي اتمي ايران است. به گفته نولاند، علت تحريم شدن آقاي عباسي، نقش او در افزايش فعاليتهاي مربوط به استخراج اورانيوم و توليد كيك زرد در ايران است. در همين حال وي خاطرنشان كرد كه مذاكراتي براي نشست 1+5 در حال انجام است و افزود كه براي گفتوگو با ايران در صورتي كه جدي باشد همچنان در باز است. نولاند گفت: ما همچنان بهطور روشن به طرف ايراني ميگوييم در صورتي كه براي مذاكره جدي باشد، در گفتوگوها از جمله گفتوگوهاي دوجانبه باز است.
www.shahrekhabar.ir
اردبیل از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد پرش به: ناوبری، جستجو
مختصات: شرقی′۱۷°۴۸ شمالی′۱۵°۳۸ (نقشه) اردبیل اردبیل °۴۸٫۳۰شرقی °۳۸٫۲۵شمالی اطلاعات کلی کشور ایران استان اردبیل شهرستان اردبیل بخش مرکزی نام(های) دیگر دارالارشاد، دارالملک، دارالعرفان، دارالامان و شهر مقدس نام(های) قدیمی آرتاویل مردم جمعیت 564٬365 نفر زبان گفتاری ترکی آذربایجانی مذهب شیعه جغرافیای طبیعی مساحت ۱۱۰۸۱ ارتفاع از سطح دریا ۱٬۵۰۰ متر آبوهوا میانگین دمای سالانه ۸۷/ ۱۴+ اطلاعات شهری شهردار صديف بدري رهآورد قالی پیششماره تلفنی ۰۴۵۱ وبگاه http://www.eardabil.ir/http://ardabil.ostan-ar.ir اَردَبیل (پارسی باستان: آرتاویل)[۱] یکی از شهرهای ایران و مرکز استان اردبیل در شمال غربی کشور است. اردبیل یکی از پرآوازهترین نقاط این سرزمین جاویدان است که در میهن عزیزمان ایران واقع شده، امّا در طول تاریخ بسیار طولانی خود، غالبا در مرکز دایرۀ سیاست و اقتصاد روز کشور قرار داشته و دفعات متعدّد حتّی مسیر تاریخ ایران را دگرگون ساخته است [۲]. اشتهار و اهمیّت اردبیل تنها از آن جهت نیست که چند تن از پادشاهان ایران آن شهر را قرارگاه خود ساختند، بلکه از آن لحاظ است که سر حلقه فرقه صفویّه، شیخ صفیالدین اردبیلی، از این جا برخاست و در همین جا به خاک سپرده شد. با ظهور شیخ صفیالدّین و خاندان صفوی، اردبیل اعتبار ویژهای یافت، به طوری که این شهر در زمان تیمور، دارالارشاد و در زمان سلاطین صفوی با عنوان دارالامان از جایگاه خاصّ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی برخوردار گردید. حکومت صفوی بسیاری از هرج و مرجها را که در ایران وجود داشت، برانداخت و یک حکومت دینی و مذهبی را پایه گذاری کرد که به گفته بسیاری از کارشناسان تاریخ، تشکیل دولت یکی از مهم ترین وقایع تاریخ ایران به شمار میآید. واژۀ اردبيل واژهای اوستایی است که از دو کلمه آرتا ( مقدّس) و ويل (شهر) به معنی شهر مقدّس ترکيب شده است. وسعت اين شهرستان ۳۸۱۰ کيلومتر مربّع است و چهرۀ عمومی شهرستان اردبيل متأثّر از ارتفاعات کوهستانهای سبلان، تالش و بزغوش است که اين عوامل طبيعی سبب محصور شدن آن شدهاند. اردبيل از مناطق با اهميّت ايران به شمار میآيد و دارای آثار و ابنیّه تاريخی و جاذبههای طبيعی بسيار زيادی است. این شهر همچنین مرکز شهرستان اردبیل است. اردبیل از شهرهای باستانی و تاریخی ایران است. این شهر در نزدیکی مرز جمهوری آذربایجان قرار گرفتهاست و دارای ارتفاع زیادی است و از سردترین شهرهای ایران محسوب میگردد که جاذبههای طبیعی زیادی دارد. این شهر در ۲۱۹ کیلومتری تبریز و ۵۹۱ کیلومتری تهران واقع شدهاست. محتویات ۱ جغرافیا۲ مردم۳ وجه تسمیه۴ لقبها۵ پیشینه۶ کشف تاریخ ۴۰ هزار ساله اردبیل ۶.۱ باستانشناسی اردبیل۶.۲ اردبیل درعصر مفرغ۶.۳ اردبیل در سده های اوّلیّه دوران اسلامی۶.۴ اردبیل در دورهٔ سلجوقیان۶.۵ اردبیل در دوره ایلخانان۶.۶ اردبیل در دوره صفویان۶.۷ قاجار۶.۸ مشروطه۶.۹ سفال اردبیل دردوره مفرغ۶.۱۰ گورستانهای تاریخی ۷ بقعه شیخ صفی الدّین اردبیلی۸ مقبره شیخ امین الدّین جبرئیل۹ مسجد جمعه اردبيل۱۰ اولین شهر لولهکشیشده آب۱۱ تاریخچه کتابخانه در اردبیل۱۲ جاذبههای توریستی۱۳ هتلهای اردبیل۱۴ صنایع دستی اردبیل۱۵ جمعیت۱۶ آب و هوای اردبیل۱۷ کوه ساوالان(سبلان)۱۸ جغرافیا۱۹ نام۲۰ ثبت در فهرست آثار طبیعی ملی۲۱ غذاهای سنتی۲۲ سوغات۲۳ بازار تاریخی اردبیل۲۴ موزهها۲۵ اولین مدارس ملی اردبیل۲۶ اولین روزنامههای اردبیل۲۷ اسناد تاریخی اردبیل۲۸ حمامهای تاریخی ۲۸.۱ حمامهای تادوره صفویه۲۸.۲ حمامهای دوره قاجاریه ۲۹ پلهای تاریخی اردبیل۳۰ کاروانسراها۳۱ خانههای تاریخی اردبیل۳۲ روز ملی اردبیل۳۳ تاریخ پست دراردبیل۳۴ مراکز آموزشی ۳۴.۱ موسسات علمی پژوهشی ۳۵ تاثیر مرثیه سرایان اردبیلی در حفظ تاریخ عاشورا۳۶ خواهر خوانده های شهر اردبیل۳۷ نگارخانه۳۸ جستارهای وابسته۳۹ پانویس۴۰ منابع۴۱ پیوند به بیرون جغرافیا دهانه مخروطی شکل قله سبلان-عروس کوههای ایران شهر اردبیل در ارتفاع ۱۵۰۰متری از سطح دریا و در میان کوههای تالش و سبلان واقع در رشتهکوه البرز در شمال غرب فلات ایران جای گرفته و دارای زمستانهای سرد و تابستانهای معتدل است.[۳][۴][۵] مردم پوشش اصیل بانوان آذربایجانی جمعیت این شهر براساس سرشماری سراسری سال ۱۳۸۵ ایران، برابر با ۴۱۲٬۶۶۹ نفر است. زبان مردم شهر اردبیل ترکی آذربایجانی است. مذهب اکثر مردم این شهر، اسلام (شیعه دوازدهامامی) هستند. همچنین مسیحیان شهر که اغلب ارمنی بودهاند در دهههای گذشته مهاجرت نمودهاند.[۶][۷][۸] وجه تسمیه غالب صاحبنظران نام قدیمی شهر را «آرتاویل» و از ریشهٔ اوستایی میدانند. این نام از ترکیب دو کلمه «آرتا» (بهمعنی مقدّس که در فارسی میانه تبدیل به «ارد» شدهاست و در کلماتی نظیر اردشیر آمدهاست) و «ویل» به معنی "ناحیه" تشکیل شدهاست. امروزه در مناطق تالشنشین استان، هنوز هم به اردبیل، «آردویل» میگویند که به معنای "ناحیّه مقدس" است.[۹][۱۰] لقبها اردبیل در طول تاریخ، به نامهای گوناگونی ازجمله «دارالارشاد»، «دارالملک»، «دارالعرفان»، «دارالامان» و «شهر مقدس» ملقب بودهاست و در دورههای مختلف، مرکز ایالت آذربایجان بوده و بهعلت قرارداشتن در مسیر جاده ابریشم، از رونق اقتصادی بسیار خوبی، برخوردار بودهاست.[۱۱] پیشینه بقعه شیخ صفیالدین اردبیلی-میراث جهانی یونسکو اردبیل از شهرهای کهن ایران است که حدود ۵۰۰۰ سال قدمت دارد.در لوحههای گلی سومریان به صورت آرتا یا آراتتا ثبت گردیدهاست که خود قدمت شهر را تا ۵۰۰۰ سال میرساند.[۱۲][۱۳][۱۴][۱۵][تمدنی همزمان با سومر در ایران وجود نداشتهاست.] این شهر در زمان حکومت بنیامیه مرکز حکومت آذربایجان و در زمان بنیعباس مرکز قیام بابک خرمدین بوده است. در سال ۶۱۸ هجری مورد حمله مغولان قرار گرفت.در دوران باستان نیز که ایران به چهار ولایت تقسیم شده بود اردبیل مرکز ولایت باختر شامل آذربایجان (از همدان و ساوه تا دربند در جنوب روسیه و ارمنستان فعلی) بودهاست.[۱۶] اما در زمان تیموریان و صفویان، نهضت تشیع و جنبشهای سیاسی ایران از این شهر برخاست. اردبیل در زمان صفویان آباد گردید و به اوج اعتبار، عزت، و عظمت خود رسید، اما پس از انقراض این سلسله در پیشامدها و تحولات تاریخی دوره نادرشاه و اوایل قاجار و بهخصوص با ورود قشون روسیه به ایران و حوادث دوران مشروطیت، از رونق و اهمیت افتاد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، در ۲۴ فروردین ۱۳۷۲ به مرکز استان تبدیل شد. مسجد جمعه اردبیل(مسجد جامع اردبیل)-یادگار دوره پیش از اسلام ودوره سلجوقیان از آثار تاریخی اردبیل که برخی به دوره پیش از اسلام میرسد، میتوان از دهکده آتشگاه، شهر هیر، شهریور، و مسجد جامع اردبیل که در قدیم آتشکده بودهاست، نام برد. با توجه به اینکه این مسجد، بزرگترین و قدیمترین مسجد اردبیل است، احتمال میرود یکی از واحدهای آن، کتابخانه بوده، ولی در تاریخ اردبیل اشارهای به آن نشده است. بسیاری از مؤلفان دوره اسلامی، بنای شهر اردبیل را به فیروز، پادشاه ساسانی نسبت میدهند و مینویسند که اردبیل به دستور این پادشاه، که در سده پنجم میلادی میزیست، ساخته شدهاست.فردوسی در شاهنامه بنای اردبیل را به پیروز ساسانی نسبت میدهد. اما تاریخ اردبیل خیلی قدیمیتر از زمان فیروز ساسانی است. زیرا که فیروز درسال ۴۵۹ میلادی به سلطنت رسیدهاست و ۳۴ سال قبل از این تاریخ، بهرام پنجم ملقب به بهرام گور در مقابل حمله هیاتله از راه اردبیل به آمل وگرگان و سپس به خراسان رفته و در آنجا، خاقان هیاتله را کشتهاست. این موضوع در شاهنامه فردوسی آمدهاست: چو آگاهی آمد به بهرامشاه که خاقان به مرو است چندان سپاه همی راند لشکر چو تزکوه سیل به آمل گذشت از ره اردبیل در زمان فیروز به دلیل حمله طوایف شمال (هونها) ویران گردید و به دستور فیروز، آباد گردید و برج و بارو درآن ساخته گردید و از اینرو بنای آنرا به فیروز نسبت میدهند. در داستان سیاوش در شاهنامه فردوسی نیز نام اردبیل آمده بود. در قرن ششم قبل از میلاد زرتشت پیامبر بزرگ ایران ظهور کرد و بنا به روایت اوستا، کتاب یسنا در بالای کوه سبلان بر او نازل شدهاست.[۱۷] شهر اردبیل به علت نزدیکی به قفقاز و گرجستان و ارمنستان، جایگاه ویژهای داشت بهطوری که در زمان جنگهای ایران و روس در عهد قاجار، اردبیل مرکز استقرار نیرو و ستاد عملیات سپاه ایران در برابر طوایف شمال بودهاست. جمعه مسجد اردبیل-۱۳۰۰ ه.ق کشف تاریخ ۴۰ هزار ساله اردبیل کشفیات اخیر در خصوص تاریخ اردبیل در منطقه مرادلو اردبیل نشان از کشف تاریخ ۴۰ هزار ساله در اردبیل را به اثبات میرساند.محوطه شامل بیش از یکصد تخته سنگ مزین به نقوش صخرهای بوده که با بررسی و مطالعه هر یک از آنها زوایای پنهانی از نحوه زندگی و استقرار بشر در این منطقه از کشور نمایان خواهد شد.[نیازمند منبع] یکی از کارشناسان باستانشناسی اردبیل گفت: نقوش خمرهای یا همان سنگ نگارهها کهنترین آثار هنری بر جای مانده از بشر هستند که قدمت برخی از آنها به ۴۰هزار سال قبل برمی گردد.[نیازمند منبع] باستانشناسی اردبیل منطقه اردبیل حداقل از هزاره ششم قبل از میلاد مسکونی بودهاست. براساس پژوهش، سراسر منطقه از تپههای باستانی پوشیده شدهاست. کاوشهای مقدماتی در برخی از نواحی اردبیل به ویژه در قسمتهای شمالی و شرقی آن نشان میدهد که اردبیل از کانون های مهم فرهنگ مگالی تیک یا سنگ افراشتی بودهاست. مردم مگالی تیک شرق آذربایجان که ماهیت قومی آن ها میباید از عناصر کاسی و هوری بوده باشد، ده ها اثر مگالی تیک پرارزش از خود به یادگار گذاشتهاند. کشفیات اخیر در محوطه باستانی شهر یئری مشکین شهر، پرتو تازهای به تمدن و فرهنگ هشت هزارساله اقوام ساکن در اردبیل و اطراف آن افکندهاست و انتشار نتیجه کشفیات میتواند ارتباط تمدن و فرهنگ مگالی تیک اردبیل را با دیگر مناطق ایران و آذربایجان تاریخی و قفقاز و شرق آسیای صغیر مشخص کند. تصاویر هیکلهای سنگی شهر یئری با تصاویر هیکلها و سرهای آدمیانی که برروی اجاقهای نعل اسبی ایغدیر (ایگدیر درشمال شرقی ترکیه در نزدیکی مرز ایران و ارمنستان) نقش بسته، شباهت تام دارد.آثار یافت شده درموزه باستان شناسی اردبیل قرار دارند.[۱۸][۱۹] اردبیل درعصر مفرغ آثار بهدستآمده در حفاریهای صورت گرفته در اردبیل، نشان از حیات در دوره مفرغ را بهاثبات میرساند. آثار بهدستآمده شامل شمشیرهای مسی، خنجرهای مختلف، تیر و سرنیزه، حلقه برای گرفتن زه کمان و تیردانهای مسی، از نوع تبری که در لرستان پیدا شده و باستانشناسان، تاریخ آن را قریب سههزارسال قبل ازمیلاد معین کردهاند، در ناحیه اردبیل نیز پیداشدهاست؛ چون این اشیا ازمفرغهای بهدست آمده لرستان سادهترند، این امر قدمت اردبیل را فراتر هم میبرد.باستانشناسان در یکی از گورها تعدادی مهره عقیق، لاجورد، شیشه، یک دکمه طلا و سفال به دست آوردهاند.[نیازمند منبع] درضمن حفاری در تپه نادری اردبیل، باستان شناسان موفق شدند، بقایای معماری عصر مفرغ را به دست آورند.این بقایا از دورههای عصر آهن ۲ و ۳ و نمونههایی از دورههای اشکانی، ساسانی، سلجوقی و اوایل دوره اسلامی میباشند.این نوع معماری بسیار شناخته شده و در تمام دنیا به ویژه در معماری شرق ترکیه بسیار دیده شدهاست. شهر یئری-65 کیلومتری اردبیل دردیگرکاوش ها درمنطقه گیلوان اردبیل مواردی به شرح ذیل کشف گردیدهاند: دو گور مربوط به دوره عصر مفرغ جدید (حدود سال ۱۶۰۰ پیش از میلاد)یک گور مربوط به عصر آهن (حدود سالهای ۱۲۰۰ تا ۱۵۰۰ پیش از میلاد)چهار گور مربوط به دوره هخامنشی۹۹ گور مربوط به عصر آهن (سالهای ۲۲۰۰ تا ۲۸۰۰ پیش از میلاد) موضوع قابل توجه در گورهای عصر آهن تدفینهای دسته جمعی است که در گورهای این عصر بی نظیر است که این موضوع نشان از همان تداوم فرهنگی از عصر مفروغ جدید تا عصر آهن است.سازههای گورهای گیلوان از نوع سازههای چالهای است و تدفین اسکلتها به صورت چمباتمهای انجام شدهاست. جهت قرار گیری سر این اسکلتها نشان دهنده این مطلب است که: اجسادی که در صبح دفن شدهاند سرشان به طرف شرق و آنهایی که در ظهر دفن شدهاند، سرشان به طرف جنوب بودهاست. از اشیایی که همراه با اسکلتها به دست آمده میتوان به: خنجر، سرنیزه و پیکان در گور مردان و سنجاق سینه، مهرههای تزئینی، پولک و ... در گور زنان اشاره کرد.[۲۰][۱۴][۲۱][۲۲][۲۳][۲۴] اردبیل در سده های اوّلیّه دوران اسلامی اردبیل در زمان حمله اعراب مقرّ مرزبان آذربایجان بوده و حذیفه بن یمان، سردار عرب آن را در سال ۲۲ه.ق./۶۴۳.م، به صلح گشود. در این دوره، اردبیل مرکز آذربایجان بود و از میانه تا باجروان در کنار رود ارس و شهر شیز نزدیک مراغه جزو این ایالت محسوب میشد. پس از چندی حذیفه به دستور عمر بن خطّاب عزل شد و عتبه بن فرقد به جای او منصوب گشت. در زمان او، مردم اردبیل علیه اعراب شورش کردند. عتبه بن فرقد چون به اردبیل رسید با شورشیان جنگید و بر آنها پیروز شد و غنایم بسیاری از آنها گرفت. در زمان خلافت امام علی (ع)، ولایت آذربایجان نخست با سعید بن ساریه خزاعی و سپس با اشعث بود. در زمان ولایت اشعث، اکثر مردم آذربایجان اسلام آورده بودند و قرآن میخواندند. او گروهی از اعراب اهل عطا و کسانی که از بیتالمال حقوق سالانه میگرفتند را در اردبیل سکونت داد و به آنان دستور داد که مردم این سامان را به اسلام دعوت کنند. اشعث، اردبیل را پایتخت خود ساخت و در مدّت حکومت او اردبیل آباد شد. به دستور وی مسجدی در اردبیل بنا کردند و این مسجد بعدها توسعه یافت. هنگامی که سپاهیان عرب در آذربایجان و اردبیل بودند، عشیرههای عرب از کوفه، بصره و شام به آن جا روی آوردند. اینان هر چه قدر توانستند، برای خود زمین به دست آوردند و گروهی از ایشان زمینهای ایرانیان را خریدند و عدّهای از زارعین نیز برای حفظ خود، زمینها را به آنان سپردند و خود، کشاورز آنان شدند. [۲۵] در سال ۱۰۷ هجری قمری، یعنی در زمان هشام بن عبدالملک خلیفه اموی، خزرها ازراه دربند گذشته به استان بیلقان در کنار رود ارس حمله بردند و سپس از ارس گذشته به سوی ایران عازم شدند و تمام آذربایجان را گرفته، غارت کردند و اردبیل را ویران ساختند. خزرها همه مردان بالغ شهر را کشتند و زن و فرزندان آنان را به اسیری بردند. در آن زمان، سه هزار تن مسلمان در اردبیل سکونت داشتند. در اواخر قرن دوّم هجری، که آذربایجان همچنان به دست خلفای بغداد اداره میشد، یک نهضت مذهبی و اشتراکی به نام خرمدینان پدید آمد. [۲۶] خرمدینان جمعی از مردم ایران بودند که بر اثر فشار اعراب و سختیهای زندگی در صدد ترویج آیین مزدک برآمدند و تشکیلات وسیعی را در ایران به وجود آوردند. {{صفری، 1350: 1/ 32} بابک خرمدین در حدود سال ۲۰۱ هجری قمری، به پیشوایی خرمدینان رسید و در اردبیل و حوالی آن مدّت ۲۲ سال مبارزه او با دولت عبّاسی طول کشید. [۲۷] پیرامون علّت نام گذاری این نهضت به خرمّدینان، برخی از دانشمندان معتقدند که چون بابک از روستایی به نام خرّم در نزدیکی اردبیل برخاسته بود، از این جهت طرفداران وی به خرّمیان و یا خرّمدینان معروف گشتهاند و خواجه نظام الملک میگوید که خرّمدین از خوردین گرفته شده و بدان جهت این طایفه به خرّمدین شهرت یافتهاند. [۲۸] اردبیل در دورهٔ سلجوقیان در اواخر عهد سلجوقیان که مصادف با قدرت یافتن دولت گرجستان بود، اردبیل از حملات گرجیان آسیب بسیار دید و در ۶۰۵ه.ق، /۱۲۰۹م. غارت شد و گفتهاند که دوازده هزار تن از مردم آن کشته شدند. [۲۹] حمله گرجیان از حوادث ناگوار این عهد است. گرجیان در این دوران، که مدّت آن در کتابها متجاوز از یک قرن نوشته شده، بلای بزرگی برای مسلمانان آذربایجان به ویژه اردبیل بودند و از قتل و آزار آنان خودداری ننمودند. شهرها و روستاها را ویران کردند، مردم بی گناه بسیاری را کشتند. حتّی در اردبیل به انتقام سوخته شدگان نخجوان، جمعی را در آتش انداخته و سوزانیدند و از هیچ گونه رفتار ناشایست روی برنتافتند. [۳۰] سراسرنمای نقشه ایران در ۱۸۱۴میلادی.موقعیت جغرافیایی اردبیل اردبیل در دوره ایلخانان اردبیل اندکی بعد از هجوم گرجیان، به دست مغولان فتح و غارت شد. چنگیز در سال ۶۱۶ هجری قمری، به ایران حمله کرد و چون سلطان محمّد خوارزمشاه شکست خورد و فراری شد، ولایات ایران یکی پس از دیگری در مقابل این سیل خروشان تاب مقاومت نیاورده، سقوط نمودند. پس از حملهٔ چنگیز خان به ماوراءالنهر و خراسان، یمه و سبستای، دو تن از سرداران مغول به دنبال سلطان محمّد خوارزمشاه و تعقیب کسان او، شهرهای ایران را به باد غارت و ویرانی دادند. لشکریان مغول بین سالهای ۶۱۷ و ۶۱۸ هجری قمری، به آذربایجان رسیدند. مردم تبریز انقیاد کردند و نجات یافتند. امّا مردم اردبیل مقاومت کردند و دوبار سپاه مغول را عقب راندند، ولی سرانجام مدافعین شهر ضعیف تر گردیده و در نتیجه، شهر اردبیل به دست مغول افتاد و با خاک یکسان گردید و از سکنه بی شمار آن، جز آنهایی که قبلاً فرار کرده بودند، کسی زنده نماند. ولی به زودی اردبیل پس از این واقعه، باز رونق از سرگرفت. در اوایل قرن هشتم هجری قمری، که حمدالله مستوفی از اردبیل دیدن کرده، توابع آن را صد پارچه و حقوق دیوانش را پانصد هزار دینار نوشتهاست. [۳۱] در عهد ایلخانان مغول، تبریز ترقّی بسیار کرد و به جای اردبیل، مرکز آذربایجان شد، اما با ظهور شیخ صفیالدین اردبیلی سردودمان خاندان صفوی، اردبیل دارالارشاد شد و در زمان شاهان صفوی اهمیّتی نوین یافت. [۳۲] اردبیل در دوره صفویان تصویر شاه اسماعیل صفوی توسط نقاش ونیزی آرم پادشاهان صفوی-موزه صفویه شناسی اردبیل شاه اسماعیل یکم صفوی قیام مؤثر خود را بر ضد امیران آق قویونلو به سال ۹۰۷ از هجری قمری، اردبیل آغاز کرد ولی پایتخت خود را به تبریز انتقال داد. با وجود این، اردبیل به سبب آن که مدفن شیخ صفی الدّین بود، پایتخت معنوی شاهان صفوی به شمار میرفت و از تقدس و احترام خاصّی بهره مند بود. [۳۳] شاهان صفوی هرگاه که فرصتی به دست میآوردند، برای زیارت قبر جدّ خود به آن جا میرفتند. شاه عبّاس بزرگ از نیم فرسنگی شهر، چکمه و پاپوش از پا در میآورد و با پای برهنه، پیاده به زیارت آرامگاه جدّش میشتافت. [۳۴] نقشه پادشاهی صفویه موقعیت اردبیل در دوره صفویه شهر اردبیل در عهد صفویّه به حدّ اعلای ترقّی خود رسید. مردم اردبیل تا قرن هشتم هجری قمری، شافعی مذهب بودند. امّا در قرن نهم هجری قمری، در زمان خواجه علی معروف به سیاهپوش نهضت تشیّع در اردبیل بروز کرد و در اواسط این قرن بود که مریدان شیخ صفی به عنوان جهاد مذهبی به کشورهای مجاور، داغستان و چرکسان و گرجستان حمله میبردند. سرانجام همین نهضت تشیّع موجب تشکیل دولت جدید صفوی گردید. اردبیل در زمان سلطان جنید، جدّ شاه اسماعیل اوّل در شمار شهرهای محترم و مقدّس شیعیان مانند مکّه، نجف، مشهد و کربلا در آمد. [۳۵] در دورة صفوی، اردبیل دارالامان و بست و پناهگاه مجرمان بود و شاه عبّاس در شعبان ۱۰۱۴ هجری قمری، فرمانی صادر کرد که اردبیل که به وسیله امیر تیمور گورکان دارالامان اعلام شده بود، همچنان دارالامان باقی بماند. نام اردبیل در جنگهای ایران و عثمانی مکرّر آمدهاست. شاه تهماسب دوّم پس از فتح تبریز به دست ترکان عثمانی، از آنجا به اردبیل و سرانجام به قزوین و تهران گریخت. آذربایجان موقّتاً زیر فرمان ترکان عثمانی قرار گرفت ولی نادر شاه، عثمانیان را در سال ۱۱۴۲ هجری قمری، بیرون راند و چند سال بعد در مغان تاج گذاری کرد و تشریفات این تاج گذاری در اردبیل به عمل آمد. بعد از انقراض صفویّه، اردبیل اهمیّت و اعتبار اوّلیّة خود را از دست داد و در این امر، خواست نادر شاه اثر مستقیم داشت، زیرا که او از صوفیان و شیخاوندان صفوی اردبیل بیم داشت و از هر اقدامی که موجب تضعیف آنها میشد، خودداری نمینمود و برای از بین بردن علاقه مندان مؤثّر خاندان شیخ صفوی همواره تلاش مینمود. در جنگهای ایران و روس، اردبیل به صورت آمادگاهی برای تهیّه نیازمندیهای سپاه اردبیل و ایران در آمد و نارین قلعة معروف، که در زمان خود از قلاع مهمّ و معتبر ایران بود، به وسیله افسران فرانسوی همراه ژنرال گاردان مرمّت یافت و در پایان جنگهای مذکور نیز این قلعه پناهگاهی برای قشون ایران گردید. در این دوره، اردبیل مستقیماً در جبهة جنگ قرار نگرفت ولی در جنگهای ۴- ۱۲۴۲ هجری قمری، پاسکوویچ سردار روسی اردبیل را تسخیر و موقتاً اشغال کرد و قسمت عمدة کتابخانه معروف بقعة شیخ صفی الدّین به سن پطرزبورگ حمل شد و در موزه ارمیتاژ جای گرفت. در زمان ناصرالدّین شاه قاجار، در بقعه تعمیراتی شد و بقیّه کتابخانه آن را به تهران حمل کردند. شهر اردبیل در دوره قاجاریّه رونق و شکوه دوره صفویّه را نداشت و حوادث پس از انقراض صفویّه، آسیب فراوان به این شهر وارد کرد. امّا بعد از صفویّه نیز مردم ایران مخصوصاً شیعیان به اردبیل اهمیّت بسیار میدادند و تا اواخر قاجاریّه به زیارت این مقبره میرفتند.[۳۶] قاجار اردبیل در این زمان، مخزن کالاهایی بوده که از تفلیس، دربند و باکو به تهران و اصفهان حمل میشد و بازارهای پررونقی داشت. استحکامات شهر متوسّط و شهر از نظر وجود ساختمانهای خوب در مضیقه بود؛ تجارت این شهر نیز به سبب بندر آستارا، که در ۷۲ کیلومتری آن است، مهمّ بوده و شهر کاروان سراهای معتبر داشتهاست و بهترین صادرات آن خشکبار، قالی و پشم بودهاست. در عهد فتحعلی شاه، بین ایران و روسیّة تزاری دو بار جنگ اتّفاق افتاد و چنان که از تواریخ بر میآید، این دوره یکی از ادوار مصیبت بار ایران بود و در جنگهای ممتدی که بین این دو کشور روی داد، جمع کثیری از مردم ایران و سکنة اردبیل به خاک سیاه نشست و قسمت اعظمی از خاک ایران یعنی قفقاز و ارمنستان با هفده شهر مهمّ و معروف آنها به تصرّف روسها در آمد. وقتی که عبّاس میرزا از قشون روس شکست خورد، برای جمع آوری نیرو به تبریز آمد و به این خیال که زمستان مانع حملة روسها خواهد شد، به تهیّة نفرات و فراهم کردن سلاح برای جنگهای بهاره پرداخت، لیکن ژنرال مدداف فرمانده روسی قره باغ از موقعیّت استفاده کرده، از رود ارس گذشت و راه تبریز پیش گرفت. عبّاس میرزا دستور داد که برای تأمین غذای شش ماهة اهالی تبریز اقدام کنند؛ زیرا قصد داشت از این شهر دفاع نماید. فرمانده روسی چون از این امر آگاه شد، به جای آن که نیروی خود را در محاصرة تبریز صرف کند، از راه مشگین شهر عازم تسخیر اردبیل گردید. قلعة اردبیل در این زمان فاقد نیروی کافی بود، زیرا آنها را برای دفاع از حدود ارس اعزام داشته بودند. حاکم اردبیل، که اسکندر خان قاجار بود، متوجّه این نقص گردیده بود و به دفعات ضعف نیروی دفاعی شهر را به نایب السّلطنه اعلام کرده و حتّی خود برای عرض گزارش به تبریز رفته بود. عبّاس میرزا به محض آن که از تصمیم فرمانده روسی اطّلاع یافت، فرزند خود جهانگیر میرزا را به اردبیل اعزام داشت و فوج شقاقی را به فرماندهی سلیمان خان گیلک در اختیار وی گذاشت تا به حفظ و حراست قلعه بپردازند. جهانگیر میرزا با عجله خود را به سراب و از آن جا با سه چهار دسته سرباز به اردبیل رسانید. این اوضاع مقارن با زمانی شد که فرمانده روسی به قرهسو، در دو فرسخی اردبیل رسید، و چون از ورود نیروی امدادی برای دفاع از این شهر آگاه شد، به طرف مغان، که محل قشلاق احشام و ایلات عشایر بود، متوجّه گردید و آنها را چاپیده با خود برد. در سال ۱۲۴۶ هجری قمری، عبّاس میرزا نایب السّلطنه، که در عین حال والی آذربایجان بود، حکومت اردبیل را به دو فرزند خود داده و از این دوران است که نارین قلعة اردبیل به علّت استحکام آن، تبعیدگاه مخالفان حکومت گردید. مشروطه اردبیل در مشروطیّت ایران سهم بزرگی داشت. با پیشبرد مشروطه خواهی، اوّلین انجمن ولایتی اردبیل در سال ۱۳۲۶ هجری قمری، تشکیل گردید ولی با پیش آمدن استبداد صغیر، این قبیل مجامع عموماً بسته شد و جزء فعالیّتهای زیرزمینی گردید و کسانی مثل ملّا امام وردی و مشهدی حسین آخوندزاده و میرزا محسن امام زاده و دیگران کشته شدند و چون محمّد علی شاه از سلطنت خلع گردید، جمعی از سران استبداد مانند خادم باشی، مبشّر، مؤتمن، مشیرالتجّار و غیر هم که برای تشکیل انجمن شهری به نارین قلعه دعوت شده بودند، در یکی از اتاقهای آن جا تیرباران شدند. ولی دولت روسیه که با خلع محمد علی شاه مخالف بود، رحیم خان رییس طایفة جلبیانلو را در قراچه داغ با پول و سلاح مجهز کرد و او رؤسای سی و دو طایفة شاهسونان را که در منطقه وسیع ولایت اردبیل زندگی میکردند، با خود هم داستان کرده، اردبیل را محاصره کرد و شهر پس از بیست روز مقاومت در ۲۲ شوال ۱۳۲۷ ه.ق، سقوط کرد و بی رحمانه غارت شد. حاج بابا خان اردبیلی سردار معروف مشروطه در جمع یاران خود پس از این واقعه، دولت روسیّه به بهانة حفظ جان و مال اتباع خود، از طریق بندر آستارا در اردبیل نیرو پیاده کرد و در اندک زمانی این شهر را اشغال نمود. دولت مرکزی بیرم خان را برای تنبیه عشایر به اردبیل فرستاد و او اگرچه آنان را شکست داد و تنی چند از رؤسای آنها را به اسارت در آورد، ولی به سبب حضور سپاهیان تزاری در اردبیل، که تا انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ میلادی در آن جا مستقر بودند، تنبیه کامل غارتگران میسّر نگردید. در جنگ بین الملل اوّل، که دامنة آن به ایران نیز کشیده شد، چندی هم سپاهیان عثمانی به این شهر درآمدند و فرقهای به نام فرقة اتّحاد اسلامی به وجود آوردند. پس از انقلاب اکتبر ۱۹۱۷ روسیّه، جمعی از جوانان کمونیست قفقاز از راه آستارا به اردبیل آمدند، لیکن طوایف اطراف جمع زیادی از آنها را کشته، سلاح هایشان را به یغما بردند. قبل از کودتای ۱۲۹۹ شمسی، اردبیل به سبب خودسری عشایر شاهسون از لحاظ امنیّت وضع مساعدی نداشت. بعد از کودتا، دولت مرکزی در صدد تخته قاپو کردن آنها برآمد و سرانجام موفّق به سرکوبی و جمع آوری سلاحهای ایشان گردید و امنیّت به اردبیل بازگشت. حاج باباخان اردبیلی از مهمترین شخصیت های تاثیر گذار در تاریخ مشروطه میباشد. [۳۷] سفال اردبیل دردوره مفرغ بررسی باستان شناسان بر روی ۱۲ قلعه و گورستان قدیمی اردبیل که قدمت آنها به دوره عصر آهن میرسد سبب کشف سفالهایی شد که بیانگر تداوم فرهنگی از عصر مفرغ جدید تا دوره اشکانی است.این سفال از لحاظ طرح و نقش بسیار شبیه به هم بوده که به سفال نوع اردبیل درتاریخ معروف شدهاست. بر اساس آن میتوان تداوم فرهنگی نقوش سبک اردبیل را نشان داد. چرا که سبک و فرم سفالها در ملی دورانهای مختلف تغییر چندانی نکردهاست.[۳۸] گورستانهای تاریخی بررسیهای انجامشده در چهار نوع گور تاریخی در منطقهٔ اردبیل، دوران عصر آهن I تا دوران عصر آهن III را به وضوح ترسیم مینماید. تقریباً هیچ کدام از این گورها سالم نیستند و بهنظر میرسد در گذشتههای بسیار دور مورد تاراج قرار گرفتهاند. این نوع از گورستانها را کورگان مینامند و در تمامی مناطق قفقاز و قفقاز جنوبی پراکنده هستند و به لحاظ سازه و معماری به انواع مختلفی تقسیم میشوند. هرکدام دارای مشخصات خاصی هستند؛ ولی عملکرد تمام آنها به یک گونه بودهاست. گورستانهای بررسیشده بین اردبیل و مشگینشهر قرار گرفتهاند.[۳۸] بقعه شیخ صفی الدّین اردبیلی بقعة شيخ صفي- كه از بناهاي منحصر به فرد در ميان ساختمانهاي مذهبي است- شامل تعدادي از بناهاي دورههاي مختلف است كه نخستين بار شاه طهماسب آنها را بهصورت مجموعة واحدي درآورد. بعدها شاه عباس باعث افزودن بناهاي مهم به اين مجموعه و اصلاحاتي در آن گرديد. اهميّت زياد اين اثر تاريخي بهطور كلي در رابطهاي كه با سلسلة خاندان سلاطين صفويّه دارد جلوهگر ميشود. اسلاف شاهان صفويّه و همچنين شاه اسماعيل اوّل سرسلسلة اين خاندان در داخل اين مجموعة تاريخي به خاك سپرده شدهاند. اين مجموعه از نظر معماري اسلامي داراي اهميّت فوقالعاده است. هر يك از عمارات منفرد آن بينظير ميباشد. اين امر در مورد خود مقبره كمتر صادق است تا در مورد نمازخانة مقابل آن. ضلعي كه مقابل حياط قرار گرفته مانند نماي كاخي ساخته شده است. طرح اين بنا در هنر شرق بيگانه به نظر ميرسد و بيشتر رنسانس را به خاطر ميآورد. ليكن جزييات يعني كاشيكاري، طرحها، قاب، پنجرهها، مقرنسكاريها، آجركاريها كه با فاصله و بندهاي وسيعتري انجام گرفته هنر خالص شرقي است. بناهاي متعلّق به بقعة شيخ صفي عبارتند از: درب ورودي و حياط بزرگ- حياط كوچك يا دالان روباز- صحن بقعه- مسجد جنّتسرا- حياط مقابر- شهيدگاه- چلّهخانه. قسمتهاي اصلي بقعه عبارتند از: «رواق يا قنديلخانه- مقبرة شيخ صفي- مقبرة شاه اسماعيل صفوي- حرمخانه- چينيخانه». بقعة شيخ صفيالدّين از نظر كاشيكاري و تزيينات از زيباترين ابنية تاريخي دورة صفوي محسوب ميشود[۳۹]. مجموعه بناهای مذهبی شیخ صفی یکی از شاهکارهای هنری و معماری دورۀ اسلامی ایران است که از لحاظ تزیینات کاشی کاری معرّق و کتیبه های زیبا در خور توجّه می باشد [۴۰]. مناظر تزیینی مجموعۀ بناهای مذهبی شیخ صفی چه از داخل و چه از خارج شامل نقّاشی، گچ بری، قطارسازی و مقرنس کاری با رنگ طلایی می باشد که بسیار زیباست. این مجموعۀ مذهبی که بر فراز یک بنای متعلّق به عصر مغول ساخته شده است، به درستی معلوم نیست که در چه زمانی تکمیل و توسعه یافته است [۴۱]. مقبره شیخ امین الدّین جبرئیل مقبره شیخ امین الدّین جبرئیل مقبرة شيخ امينالدين جبرييل از جمله بهترين نمونة مقابر گستردة معماري اسلامي ايران محسوب ميشود كه سادگي و موزون بودن اجزاي آن و سرانجام تزيين فوقالعاده در سطوح داخلي اين بنا، آن را در زُمرة شاهكارهاي معماري دورة صفويه قرار داده است. اين مقبره يك بنايي است كه به طور نامساوي از دو قسمت تشكيل يافته، يك عمارت چهارگوش مركزي و يك مقصوره مانند پنج ضلعي در جلو. اضلاع اين بنا كه بر روي شالودة سنگي قرار گرفته داراي تاقنماهاي نوك تيزي است. برجي كه شبيه برج مقبرهاي شيخ صفي است احتمالاً مربوط به قرن هشتم/چهاردهم م است كه شيخ صدرالدين موسي پسر دوم شيخ صفي آن را ساخته است، اما عمارتي كه بر روي شالودة اطراف بناي اصلي قرار گرفته، در زمانهاي بعد يعني همزمان با بقعة شيخ صفي در اوايل قرن دهم/شانزدهم م بنا گرديده است. اين مقبره در وسط محوطة محصور وسيعي واقع شده و از قسمتهاي زير تشكيل يافته است: حصار، حياط بقعه، ايوان جلوبنا، رواق، بناي اصلي بقعه، حجرات و غرفهها[۴۲]. مسجد جمعه اردبيل مسجد جمعه، كه تحت شمارة 248 در تاريخ 28 خرداد ماه سال 1315 جزو آثار ملّي به ثبت رسيده، در قسمت شمال شرقي اردبيل و بر فراز تپّه اي بلند و در ميان گورستاني مرتفع، حدّ فاصل كوچههاي عبدالله شاه و پيرشمسالدّين قرار گرفته است. [۴۳]. بر طبق رواياتي كه در محلّ وجود دارد، مسجد جمعه دقيقاً بر جاي يك بناي پيش از اسلام برپاشده و چنين تصوّر مي شوئ كه محلّ آن آتشگاهي بوده كه در صدر اسلام، همزمان با روي آوردن مردم به دين اسلام، به مسجد تبديل شده است. [۴۴]. "اين مسجد در شرق شهر و روي يك بلندي كوچك قرار دارد و جهت استفادة نمازگزاران به قسمت هاي كوچك تقسيم شده؛ بخش اصلي كه زير گنبد قرار گرفته (گنبدخانه) به قدر كفايت بزرگ است و گرداگرد آن ديوارهاي است كه رفتهرفته به شكل ناقوس درآمده است. در جلوي مسجد نيز يك چشمه قرار دارد. [۴۵]. این بنا براي نخستين بار در قرن پنجم هجري قمري، احتمالاً بر روي ويرانه هاي يك بناي زمان ساساني ساخته شده، و در آن زمان از يك شبستان گنبد دا رمربّع و تالار تاق دار بلند مركّب بوده است. وقتي كه مغولان در سال 1217 ميلادي شهر اردبيل را نابود كردند، به مسجد جمعه آسيب فراوان وارد آمد و گنبد آن در سال 650 هجري قمري دوباره ساخته شد و در آن زمان بعضي قسمت هاي آن با گچ پوشيده و بندكشي كاذب و توپي روي آن نقش گرديد. در اواسط قرن هشتم هجري قمري، شبستان گنبد سفيدكاري شده و محراب گچي ساخته شد و روي آن با نقّاشي تزيين گرديد. عناصري كه [در مسجد جمعه] از قرن هشتم [هجري قمري] وجود دارد، شامل پوشش گچي سختي است كه سطوح ديوار داخلي اتاق گنبد را پوشانيده و محراب مقرنس و تزيينات ديگر نقّاشي شده است. نماي تاق هاي گوشه اي و نغول مدوّر و تزيينات ديوارهاي تحتاني تزيين شده و طرح هاي آن به رنگ نيلي است كه با الگو انداخته شده است. تزيينات مزبور شبيه تزيينات داخلي مقبرة اولجايتو و برج ابرقو است، ولي در مسجد جمعة اردبيل طرح ها دقيق تر و ظريف تر و محدود به نواحي معيّن است. [۴۶]. جمعه مسجد از نظر پلان در رديف مساجد با تركيب چهار تاق و ايوان قرار ميگيرد. اين تركيب در قرون اوليه اسلامي به شكل چهار تاق بوده است كه در مسير تكامل خويش به صورت كنوني در آمده است. در زمان سلجوقيان اين تركيب چهار تاق در سمت عقب و ايوان در سمت جلو متداول و معمول شد. بدون ترديد مساجد با تركيب چهار تاق و ايوان، كه در عصر اسلامي در معماري جاي گرفتند ملهم از آتشكدههاي عصر ساساني بودهاند. [۴۷]. اولین شهر لولهکشیشده آب اردبیل، اولین شهر ایران از لحاظ لوله کشی آب شرب میباشد. تاریخ این لوله کشی احتمالا به دوره صفوی معطوف میگردد. بطوریکه آثار آن درحفاریهای صورت پذیرفته شده موجود میباشد[۴۸][۴۹][۱۴][۵۰] تاریخچه کتابخانه در اردبیل کتابخانه مرکزی اردبیل نخستین کتابخانه در اردبیل در قرن ۸ ق. بههمت شیخ صدرالدین موسی، فرزند شیخ صفیالدین اردبیلی، در جوار آرامگاه پدرش جهت استفاده عموم ایجاد شد. پس از کتابخانه آستان قدس رضوی، کتابخانه اردبیل قدیمترین و غنیترین کتابخانه ایران بهشمار میرفت . شیخ صفیالدین اردبیلی به سال ۷۰۰ ق. جانشین شیخ زاهد گیلانی گردید و خانقاهی برای مریدانش ترتیب داد و کتابخانهای نیز بنیان نهاد که پس از مرگ او، کتابخانه همچنان مجمع مریدان بود. مخصوصاً پس از تشکیل سلسله صفویه (۹۰۷ ق.)، به کتابخانه و آرامگاه شیخ توجه بیشتری شد بهحدّی که شاه عباس اول صفوی (۹۹۶-۱۰۳۸ ق.) در سنه ۱۰۱۷ ق. کتابهای گرانبهایی به آنجا وقف کرد. آدام اولئاریوس که به سال ۱۰۴۷ ق./ ۱۶۳۷ م. از این کتابخانه بازدید کرده، مینویسد که اکثر کتابهای خطی آنجا از نظر هنر و درونمایه در دنیا بینظیرند... . جیمز موریه انگلیسی این کتابخانه را به سال ۱۲۲۷ ق./ ۱۸۱۲ م. در حالیکه کتابها بر روی هم انباشته شده بود، دیدهاست. در جنگ دوم ایران و روس (۱۲۴۱-۱۲۴۳ق.)، این کتابخانه بهعنوان غنیمت جنگی نصیب روس ها گردید و تعداد ۱۱۴ نسخه از کتابهای نفیس و نادر آن به کتابخانه سن پترزبورگ روسیه منتقل گردید. در سال ۱۳۱۴ ش. تعداد کتابهای باقیمانده بهدستور وزارت معارف به تهران انتقال یافت. در سال ۱۳۲۸ ش. کتابخانهای عمومی با نام «قرائتخانه عمومی» با ۹۰۰ جلد کتاب جهت استفاده عموم، بهویژه معلمان، بههمت معاون رئیس فرهنگ اردبیل تأسیس شد. در سال ۱۳۴۶ با تشکیل کتابخانه عمومی اردبیل، مجموعه قرائتخانه عمومی به این کتابخانه منتقل گردید، که با نام «کتابخانه عمومی شماره یک»، قدیمترین کتابخانه عمومی در مرکز استان اردبیل بهشمار میرود. از آن پس، کتابخانههای دیگری در شهرهای استان تأسیس شد، از جمله: کتابخانه خلخال (تأسیس ۱۳۴۴)، و کتابخانه شهر گیوی (۱۳۴۵) (۱: ۴۹، ۵۰). علاوه بر این، تعداد ۲ واحد کتابخانه وقفی در دهه ۱۳۴۰ در شهرستان اردبیل موجود بوده که مییتوان از کتابخانه سید حمزه (با مجموعه ۱۲۰۰ جلد) و کتابخانه حسین صدر (تأسیس ۱۳۴۲، با مجموعه ۵۸۸ جلد) یاد کرد. تا نیمه دوم سال ۱۳۷۸، در استان اردبیل ۳۳ واحد کتابخانه عمومی (با مجموعه ۲۴۲۳۰۷ جلد، ۵۸۷۰ عضو، و ۶۵ کارمند) فعالیت داشته که از این تعداد، بخشی (با مجموعه ۵۵۸۳ جلد و ۹۹۳۲ عضو) وابسته به جمعیت هلال احمر جمهوری اسلامی است. همچنین، تعداد کتابخانههای مساجد استان در سال ۱۳۷۸، ۲۸ واحد بوده که با مجموعهای در حدود ۳۰۰۰۰ جلد کتاب و ۳۷۶۰ عضو فعالیت داشتهاند. تا سال ۱۳۷۸، تعداد کتابخانههای کودکان و نوجوانان استان ۹ واحد (۷ واحد ثابت، ۱ واحد پستی، ۱ واحد سیّار) و مجموعه آن ۹۲۹۸۶ جلد و کارکنان آن ۱۷ نفر بودهاست.[۵۱] جاذبههای توریستی موزه اردبیل بقعه شیخ صفیالدّین اردبیلی، مسجد جامع اردبیل و مقبره شیخ امین الدّین جبرئیل از بناهای تاریخی مهمّ این شهر به شمار میروند. مضافاً این که دریاچه شورابیل (در داخل شهر)، دریاچه نئور، جنگل فندقلو، تلهکابین جنگل فندقلو اردبیل،پیکره سنگی بابا داوود عنبران، شهر توریستی سرعین و دهکده سولان در زمره جاذبههای گردشگری مهم این شهر به حساب می آیند. از دیگر آبهای معدنی که اغلب مزین به زیباییهای بینظیر طبیعی میباشند عبارتاند از: خلخال سویی، قطورسویی، دودو، ایلاندو (که بر اثر زلزله ویران شدهاست)، مشه سویی، شابیل، قینرجه، ویلادره، سردابه و... همچنین آبشارها و عوارض طبیعی دیدنی مانند آبشار نرهگر در روستای اسبوی خلخال، آبشار شورشورنه عنبران، آبشار سردابه، دریاچه واقع در قله سلطان سبلان، روستای زیبای نمهیل و سواحل رود قزل اوزن، جاده فوقالعاده زیبای خلخال به اسالم، مراتع وسیع دامنه سبلان [۵۲] روستای اناردر جاده اردبیل به مشکین شهر زادگاه مادر بابک خرمدین وقلعه مربوط به بابک خرمدین مبارز اردبیلی هتلهای اردبیل نمایی از هتل لاله اردبیل(سرعین) اردبیل به واسطه داشتن مناظربی نظیر طبیعی، شاید به جرات بتوان گفت رتبه نخست گردشگری درایران رادارا میباشد.اردبیل وسرعین به واسطه پذیرش گردشگر، میزبان مسافران تابستانی وزمستانی میباشد.درتابستان استفاده از مناطق خوش آب وهوای اردبیل ودرپاییزوزمستان به واسطه دارا بودن پیست اسکی آلوارس وآبگرمهای معدنی سرعین میزبان مسافران میباشد.لذا هتلهای زیردرخدمت میهمانان میباشد:[۵۳] مجتمع توریستی کوثراردبیلهتل مهدی اردبیلهتل سبلان ارردبیلهتل شورابیل اردبیلهتل نگین اردبیل هتل دریا اردبیلهتل شیخ صفی اردبیلهتل آپارتمان اترک سرعینهتل آپارتمان سپیدسرعینهتل آپارتمان دنیز سرعین هتل آپارتمان فانوس سرعینهتل آپارتمان آناهتل آپارتمان تخت طاووسهتل قصر سرعینهتل لاله سرعین ضمنا دو هتل ۵ ستاره دراردبیل دردست ساخت میباشد.[۵۴][۵۵][۵۶] صنایع دستی اردبیل گلیم مشهور اردبیل گلیم مشهور اردبیل اردبیل به واسطه داشتن تاریخ کهن در ادوار مختلف وتکامل در این دورهها صنایع دستی مختلفی را در جهت نیاز به ان به تکامل رسانده وبه جوامع مختلف معرفی وصادر نمودهاست.به وضوح میتوان اوج این شکوه را در دوره صفویه جستجو نمود که بایستی این شکوه را به نام مکتب اردبیل ثبت نمود.[۵۷] آبگینهبافته و نساجی سنتیرودوزیهای سنتیسفال وسرامیک سنتیصنایع دستی تلفیقیصنایع دستی چرمیصنایع دستی چوبی وحصیریصنایه دستی سنگینمد مالیگليم بافی[۵۸][۵۹] جمعیت جمعیت اردبیل در اولین سرشماری رسمی ایران که در سال ۱۳۳۵ خورشیدی انجام پذیرفت، بالغ بر ۶۵٬۷۴۲ نفر بودهاست. این تعداد در سال ۱۳۴۵ خورشیدی به ۸۳٬۵۹۶ نفر، در سال ۱۳۵۵ خورشیدی به ۱۴۷٬۸۶۵ نفر، در سال ۱۳۶۵ خورشیدی به ۲۸۱٬۹۷۳ نفر و در سال ۱۳۷۵ خورشیدی به ۳۴۰٬۳۸۶ نفر افزایش پیدا کرد.[۶۰] جمعیت اردبیل براساس نتایج نهایی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۰ خورشیدی بالغ بر ۴٨۵١۵٣ بودهاست که از این جهت، هفدهمین شهر پرجمعیت ایران بهشمار میرود. برپایهٔ همین آمار از مجموع جمعیت شهر اردبیل ٢۴۶۶١٨ نفر را مردان و ٢٣٨۵٣۵ نفر را زنان تشکیل میدهند. همچنین شمار خانوارهای این شهر بالغ بر ١٣۵۴٣۴ خانوار بودهاست.[۶۱] هرم جمعیتی اردبیل در سال ۱۳۸۵ خورشیدی.[۶۱] مردان سن زنان ۴٬۵۴۵ ۶۵+ ۴٬۳۸۰ ۵٬۳۰۸ ۶۰-۶۴ ۵٬۶۱۹ ۶٬۸۵۱ ۵۵-۵۹ ۶٬۹۴۵ ۸٬۸۳۱ ۵۰-۵۴ ۹٬۳۵۳ ۱۳٬۳۹۴ ۴۵-۴۹ ۱۲٬۱۰۲ ۱۶٬۸۵۸ ۴۰-۴۴ ۱۵٬۵۰۰ ۲۱٬۷۸۰ ۳۵-۳۹ ۱۹٬۲۵۶ ۲۲٬۸۲۴ ۳۰-۳۴ ۲۱٬۵۰۵ ۲۸٬۰۶۹ ۲۵-۲۹ ۲۸٬۰۶۳ ۳۲٬۲۳۹ ۲۰-۲۴ ۳۵٬۲۶۹ ۳۵٬۵۱۴ ۱۵-۱۹ ۳۴٬۶۷۲ ۲۸٬۱۵۹ ۱۰-۱۴ ۲۶٬۵۴۹ ۲۲٬۳۹۳ ۵-۹ ۲۱٬۲۹۲ ۲۱٬۸۰۸ ۰-۴ ۲۰٬۷۴۶ آب و هوای اردبیل اردبیل با واقع شدن در دامنه کوه مرتفع سبلان با بلندی 1350 متر و با فاصله کم از بندر آستارا با ارتفاع30 - به منزله دامنه وسیع کوه مرتفعی مشرف بر دریاست که دارای اقلیم مناطق فوقانی از یک طرف و تأثیر پذیر از مناطق بحری از طرف دیگر است [۶۲]. شهرستان اردبیل دارای چهار اقلیم مدیترانهای گرم، مدیترانهای معتدل، کوهستانی سرد و معتدل است. این شهرستان به عنوان یکی از مناطق سردسیر ایران و استان بین پنج تا هشت ماه از سال سرد است. بارندگی نیز در تمام فصول وجود دارد، ولی شدت آن در بهار و پاییز بیشتر است. براساس گزارش ایستگاه هواشناسی اردبیل که در ارتفاع ۱۳۷۲ متری واقع شده، بارندگی این شهر در سال ۱۳۷۲ برابر ۷/۳۲۷ میلیمتر گزارش شدهاست. این شهرستان دارای زمستانهای بسیار سرد و تابستانهای معتدل است. متوسط درجه حرارت آن در حدود هفت درجه سانتیگراد است. وجود کوهستانهای سبلان، طالش و بزغوش، تأثیر بخارهای دریای خزر و بادهای سردشمالی و وجود جنگلهای شمال و شرق آن در میزان بارندگی و نوسان دمای شهرستان اردبیل بسیار مؤثر است.[۶۳] [نهفتن]آب و هوای اردبیل ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه اوت سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال گرمترین C° ۵ ۹ ۲۷ ۳۲ ۲۹ ۳۲ ۳۸ ۳۶ ۲۸ ۲۸ ۱۵ ۱۸ ۳۸ میانگین گرمترینها C° -۴٫۹ ۲٫۲ ۱۷٫۶ ۲۰٫۲ ۱۸٫۴ ۲۰٫۲ ۳۱ ۲۷٫۶ ۲۱٫۶ ۱۵٫۱ ۸٫۱ ۱٫۴ ۱۴٫۸۷ میانگین سردترینها C° -۱۸٫۹ -۱۰٫۳ ۰٫۷ ۳ ۴٫۳ ۸ ۲۱ ۶ ۱۰٫۹ ۶٫۱ -۰٫۶ -۱۱ ۱٫۶ سردترین C° -۳۳ -۲۲ -۷ -۴ -۱ ۳ ۱۲ ۱۰٫۶ ۶ ۳ -۵ -۲۵ -۳۳ منبع: سایت توتیمپو[۶۴] آگوست ۲۰۰۹ کوه ساوالان(سبلان) سبلان (تلفظ نام در ترکی آذربایجانی: ساوالان، در تالشی: سفلون)، از کوههای مرتفع ایران است که در شمال غرب این کشور و در استان اردبیل قرار دارد. سبلان سومین قله بلند ایران (پس از دماوند و علمکوه) و یک کوه آتشفشانی غیرفعال است. ارتفاع قلهٔ این کوه ۴۸۱۱ متر است و در بالای قله آن دریاچه کوچکی قرار دارد. سبلان به خاطر آبگرمهای طبیعی دامنه کوه، طبیعت تابستانی زیبا و پیست اسکی آلوارس مورد توجه گردشگران است. جغرافیا دریاچه دهانه سبلان کوه سبلان در ۲۵ کیلومتری جنوب شرقی مشگینشهر واقع است.این کوه در طول جغرافیایی ۴۷ درجه و ۵۰ دقیقه شرقی و عرض جغرافیایی ۳۸ درجه و ۱۷ دقیقه شمالی قرار گرفتهاست. برای این کوه عظیم ۶۰ کیلومتر طول و ۴۵ کیلومتر پهنا تخمین میزنند[نیازمند منبع] و سطحی که به وسیله آن در آذربایجان قرار گرفته نزدیک به ۶۰۰۰ کیلومتر مربع است[نیازمند منبع]. کوهستان سبلان به طور کلی سه قله معروف دارد، قله بزرگ آن به سلطان مشهور است و دو قله دیگر آن به هرم و کسری مشهورند. کوه سبلان از مجموعهای از ارتفاعات متعدد تشکیل شده که به موازات ارسباران ولی اندکی در شرق آن کشیده شدهاست. امتداد آن شرقی–غربی است و از شرق و شمال و جنوب کوهی به نام قوشه داغ آنرا به رشته کوه ارسباران متصل میکند. در جنوب آن کوه بزقوش، که از سمت جنوب غربی به کوهستان سهند مربوط است، کشیده شدهاست. قسمت شرقی کوه سبلان به قله آتشفشان سبلان که در بلندای ۴۸۱۱ متری قرار دارد، منتهی میشود. تمام قلههای سبلان در همهٔ ایام سال پوشیده از یخ و برفهای دائمی هستند. در جبهه غربی قله سلطان و در کنار جانپناه، سنگی به شکل عقاب به نام قارتال (در ترکی آذربایجانی به معنی عقاب) قراردارد که در طول زمان به نماد سبلان تبدیل شدهاست.این قطعه سنگ به شکل عقابی است که نشسته و سر را به سوی شرق چرخاندهاست. نام سبلان در میان ترک زبانان محلی ایران "ساوالان" و در میان تالشی ها "سَوَلون" خوانده می شود. درباره ریشه این واژه، دو نظریه مطرح است: نخست آنکه برخی معتقدند نام این کوه ریشه در زبان ترکی دارد؛ بدین ترتیب که نام ساوالان از دو بخش «ساو» و «آلان» تشکیل شدهاست که به ترتیب به معنای «صدا» «پیام» یا «وحی»، و «گیرنده» است؛ بدین سان، «ساوالان» به معنی «گیرنده پیام» یا«گیرنده وحی» خواهد بود. و اين می تواند به خاطر روايت گوشه نشينی سی ساله زرتشت در اين کوه باشد.[۶۵] [۶۶] اما روایت دیگر، مربوط به معنای تالشی و گیلکی سَوَلون است. در زبان گیلکی "سَه" یعنی بالا، "وَ" یعنی برف و "لون" یعنی لانه. بنابراین سَوَلون را می توان "آشیانه بلند برف" دانست. ثبت در فهرست آثار طبیعی ملی قله سبلان به شماره ۱۹۴۹۶/۱۲ در فهرست آثار طبیعی ملی کشور به ثبت رسیده و سند مالیکت آن از ارتفاع بالای سه هزار و ۶۰۰ متری قله سبلان به وسعت شش هزار و ۲۰۰ هکتار به نام سازمان حفاظت محیط زیست صادر شدهاست.[۶۷] غذاهای سنتی آش دوغ؛ غذای سنتی اردبیل. از غذاهای سنتی اردبیل میتوان به آش اوماج، آش دوغ، آش شیر، آَش یارما، بزباش، پیچاق قیمه، تاسکباب، ترحلوا، ترشیقرمه، چیغیرتما، حلوای زرد، حلوای زنجبیل، خشیل، خورش قاتق، ساجایچی، سوغانسو، قرمهسبزی، قویماق، قیساوا، قیقاناق، کوفته، لونگی و هرا اشاره کرد. آش دوغ( آیران آشی ) مهمترین غذای سنتی اردبیل است و بهعنوان غذای سنتی جهانی شناخته شدهاست.[۶۸] سوغات عسل طبیعی سبلان. از مهمترین سوغات اردبیل میتوان آبنبات، تخمهٔ آفتابگردان، قره حالوا (حلوای سیاه)، سرشیر، شیرینیهای محلی، شكلات روسته، عسل طبیعی سبلان، عصارهٔ گلهای سبلان و کره را نام برد. حلوای سیاه اردبیل معجونی است که از جوانهٔ گندم و کرهٔ طبیعی تهیه میشود و بسیار مقوی و نيروزا میباشد.[۶۹] بازار تاریخی اردبیل بازاراردبیل بازار اردبیل یادگاری از دوره صفوی و ماقبل انست. در قرن دهم هجری در زمان حکومت شاه طهماسب اول بازارهای اردبیل از رونق بسیار زیادی برخوردار بودهاند. تقسیم بندی کل بازاراردبیل عبارتنداز: بازار بقالان، قصابان، خراطان، سراجان، قیصریه، چاقو فروشان، کلاه دوزان و... سرای دیگر اشاره کرد.راستههای موجود در بازار اردبیل عبارتند: از راسته اصلی بازار، راسته قیصریه، علافان، راسته پیرعبدالملک، بازار زرگران، سراجان، پارچه فروشان، کفاشان، مسگران، چاقوسازان، آهنگران و سراهای آنها.در قرن هفتم و هشتم بازار اردبیل رونق فراوان داشتهاست. در دورههای بعد، قسمتی از بازار بزرگ و تیمچهها و سراها از موقوفات بقعه شیخ صفی الدین بشمار میرفت و درآمد و عواید حاصله به مصرف مخارج این بقعه میرسید.[۷۰] موزهها موزه مردم شناسی اردبیل-میدان عالی قاپو اردبیل به دلیل داشتن تاریخ کهن، همواره آثارتاریخی بیشماری رادر خود جای دادهاست. به همین دلیل آثار موجود در موزههای اصفهان، تبریز میراثی از تاریخ اردبیل به شمار میرود که دردورههای تاریخی بالاخص دوره صفویه از این دوران میباشد. موزه تاریخ طبیعی اردبیل[۷۱]موزه مردمشناسی اردبیل[۷۲]موزه صنایع دستی اردبیل[۷۳]موزه مفاخردینی اردبیل[۷۴]موزه مفاخراردبیل[۷۵]موزه تخصصی باستانشناسی(درمحل بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی)[۷۶]موزه سنگ و کتابخانه تخصصی بقعه شیخ صفی (درمحل بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی)[۷۶]موزه چینیها یا چینی خانه (درمحل بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی)[۷۶]موزه باستانشناسی خلخال '[۷۶] اولین مدارس ملی اردبیل مدرسه رشدیه اردبیل ظهور طبقه جدید منورالفکر در ایران منجر به ستیز سنت گرایان وروشنفکران جهت تاسیس مدارس گردید.تعطیل شدن مکتب خانهها که وسیله ارتباطی بین خانواده وروحانیت بود برشدت مخالفت با مدارس جدید میافزود.چرا که باتعطیلی مکتب خانهها، اولین مکان موثر در شکل دهی ذهنیت دینی دچار آسیب میگردید.از جمله افرادی که در اردبیل مانع بزرگی در جهت تاسیس مدارس نوین بود میرزا علی اکبر مجتهد بود.او مدارس نوین را اشکولا(برگرفته از واژه School به معنی مدرسه) میخواند به مردم عامی میگفت که تحصیل در چنین مدارسی سبب ترویج باب گری میشود. او به واسطه داشتن قدرت وثروت به کمک هوادارانش در تعطیلی مدارس نقش عمدهای ایفا نمودند.چرا که روشن شدن حقایق علوم زمان از جمله تحصیل کودکان به علوم جدید فی المثل جغرافیا سبب بروز بابی گری میگردید.به واسطه فشارهای بیش از حد او مخبرالسلطنه دستور داد موقتا تدریس جغرافیا در مدارس نوین حذف گردد تا به نحوی موجب تعطیلی مدارس نگردد.کسروی معتقد است که میرزا علی اکبر زورش بیشتر بوده تا علمش. به واسطه اصرار بیش از حد مردم به تحصیل فرزندانشان در مدارس نوین، توسعه این مدارس دراردبیل با استقبال مواجه گردید.که نمونهای از مدارس نوین به شرح ذیل میباشد.[۷۷][۷۸] اعضا هیات معارف اردبیل مدرسه تدین اردبیل اعضا انجمن دبیرستان پهلوی اردبیل-۱۳۴۰ ه.ش مدرسه نصریه یا ادبیه[۷۹]مدرسه جعفریهمدرسه شرافتهیت نشر معارفمدرسه رشدیه وروشنمدرسه هدایتدبستان تدینمدرسه صداقت اولین روزنامههای اردبیل روزنامه اتفاق - مقارن با نهضت مشروطهروزنامه برگ سبز- به مدیر مسئولی فضلالله شیخ الاسلامی- تاریخ چاپ ۱۲۸۷ خورشیدی(۱۳۲۶ قمری)روزنامه جودت-به مدیر مسئولی حسن جودت- تاریخ چاپ ۱۳۰۶ خورشیدیروزنامه قبس-به به مدیر مسئولی عزیز صابر-تاریخ چاپ ۱۳۳۰ خورشیدیروزنامه شمس ایران-به مدیر مسئولی محمد شمس زاده- تاریخ چاپ ۱۳۲۸ خورشیدیروزنامه دامن حق-به مدیر مسئولی محمد ذاکری- تاریخ چاپ ۱۳۳۱ خورشیدیروزنامه پیک روز-به مدیر مسئولی علی علایی- تاریخ چاپ ۱۳۲۸ خورشیدیروزنامه دفاع-به مدیر مسئولی سید اسماعیل حسینی- تاریخ چاپ ۱۳۳۰ خورشیدیروزنامه بهار آذربایجان-به مدیر مسئولی محمود صالحی- تاریخ چاپ۱۳۳۰ خورشیدی[۸۰] اسناد تاریخی اردبیل قسمتی از گزارش سهام الدوله به محمدعلی میرزا والی آذربایجان گزارش وضع اردبیل در دوره مشروطیت دست خط محمد علی میرزا در وقایع اردبیل فرمان حکومتی در خصوص حاج بابا خان اردبیلی نامه امین العلما به حاج بابا خان اردبیلی قیام مردم اردبیل در ملی شدن صنعت نفت جمعی از شهروندان اردبیلی در دوره 17 مجلس ملی حمامهای تاریخی حمامهای تاریخی اردبیل معمولاً قدمتی طولانی دارند. نقشههای تاریخی موجود از بافت قدیمی شهر نشان میدهند که حمامهای شهر عمدتاً در کنار مساجد قرار داشتهاند.[۸۱] حمامهای تادوره صفویه حمام قرادگنکحمام حاج محسن حمام حاج شیخحمام آقانقی حمام یعقوبیهحمام میرزاحبیب حمام ابراهیم آبادحمام زینال حمام منصوریه حمام تاریخی اوچ دکان آذری: Üç dükan hamamı حمامهای دوره قاجاریه حمام پیرحمام سرچشمهحمام اوچ دکانحمام پیرزرگر[۱۳][۸۱] پلهای تاریخی اردبیل پل یئدی گوز(پل هفت چشمه) پل یئددی گؤز(هفت چشمه)پل یعقوبیهپل نادریپل سید آبادپل کهرالان (کلخوران)پل سامیانپل قره سوپل ابراهیم آباد[[پل قرمز] [قرمزی کورپی]][۸۲] کاروانسراها باتوجه به جایگاه تجاری-اقتصادی شهر اردبیل طی ادوارگذشته و در پی آن ورود تجار و مسافران مختلف، بدیهی است مکانهایی برای اقامت واتراق مسافران وچهارپایان درنظرگرفته شده بود که اصطلاحا کاروانسرا نامیده میشد.که سرا هم به اختصار نامیده میشد. بطور نمونه: سرای حاج احمد، سرای گلشن، کاروانسرای زنجیرلی و... در نقشههای سال ۱۸۲۷ میلادی ۳ کاروانسرای شهر در نزدیکی دروازه قنبلان واطراف بازار قرار داشتهاند.[۸۳] کاروانسرای عباسی نقدی کندیکاروانسرای سربازوطن (قانلی بلاغ)کاروانسرای شورگل خانههای تاریخی اردبیل خانه تاریخی وکیل الرعایا-خیابان سرچشمه دبیرستان صفوی-خیابان امام خانه خلیل زادهخانه حاج یوسف صادقیخانه خادم باشیخانه رضازادهخانه سید هاشم ابراهیمیخانه شریعتخانه مرحوم مروج (خلیل زاده)خانه مناف زادهخانه میر فتاحیخانه نوری زینال (خوئی)خانه وکیلالرعایا روز ملی اردبیل همزمان با ۲۶ رجب سالروز تاسیس سلسله صفویه و با هدف گرامیداشت خدمات خاندان صفوی، این روز توسط شورای فرهنگ عمومی کشور، به نام «روز ملی اردبیل» در تقویم تاریخ فرهنگی ایران ثبت گردید.[۸۴][۸۵]. تاریخ پست دراردبیل قدمت فعالیت پستی به شکل رسمی در شهرستان اردبیل با قدمت ساختمان این شرکت که در جنب ساختمان شهرداری مرکز اردبیل قرار دارد برابر است و به ۴۵ سال میرسد. یک بانوی سال خورده اردبیلی میگوید: در آن سالها به لحاظ اینکه وسایل ارتباطی امروزی وجود نداشتند برای مدت طولانی از احوال اقوام و آشنایان خود بی خبر میماندیم و بطور تقریبی حداکثر در طول یک ماه نامهای از این افراد میرسید. درنامههای آن زمان عبارت زیردرسربرگ نامه هاتکرارمیگرید:با عرض سلام و خسته نباشید، امیدوارم که سلامت باشید و اگر از احوالات اینجانب جویا باشید ملالی نیست به غیر از دوری شما.[۸۶] مراکز آموزشی سردر دانشگاه محقق اردبیلی سردر دانشگاه محقق اردبیلی چندین دانشگاه در شهر اردبیل وجود دارد که اولین آنها در سال ۱۳۵۷ تاسیس شدهاست. از آن جمله میتوان به موارد زیر اشاره کرد:[۸۷][۸۸][۸۹][۹۰] دانشگاه محقق اردبیلیدانشگاه علوم پزشکی اردبیلدانشگاه آزاد اسلامیدانشگاه پیام نور اردبیلدانشگاه صنعتی اردبیلدانشگاه بینالمللی صنعتی قفقاز موسسات علمی پژوهشی انجمن نجوم ستاره شناسان کیهان بیکران (آسمان سبلان اردبیل) http://www.sabalansky.com دانشگاه آزاد واحد اردبیل سازمان مدیریت صنعتی اردبیل تاثیر مرثیه سرایان اردبیلی در حفظ تاریخ عاشورا درکشور ایران به ویژه منطقه آذربایجان مرثیه سرایان اردبیلی بی شک نقش ارزندهای در روایت حماسه بزرگ عاشورا و انتقال آن به نسلهای امروزی داشتهاند و شاعران و مداحان این دیار قرن هاست که با سرودهها و نوای توحیدی خود پیام و خاطره نهضت عاشورا را در اذهان زنده نگهداشتهاند. در مرثیههای شاعران اردبیلی به واقعه بزرگ کربلا از زاویههای گوناگون پرداخت شده و در آنها حماسه دشت نینوا، مظلومیت اهل بیت (ع) و قساوت یزید و یزیدیان به زیبایی هر چه تمام عرضه شدهاست. اردبیل که به لحاظ پیشینه مذهبی و تاریخی خود از چندین سده قبل به دارالارشاد و دارالامان شهرت یافتهاست یکی از کانونهای مهم مرثیه سرایی در ایران محسوب میشود. [۹۱] همچنین مرحوم یحیوی و مرحوم منزوی از شاعران تاثیرگذار این خطه بوده اند. از شعرای در قید حیات اردبیل میتوان به یوسف معزی اردبیلی، غفاری، تقایی و هادی اشاره کرد که در ادامه راه شعرای فقید تلاش کرده و در ترویج فرهنگ عاشورایی زحمات فراوانی کشیده اند. خواهر خوانده های شهر اردبیل تیساوازوری، مجارستان(۲۰۱۱) [۹۲] نگارخانه بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی حیاط بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی تالار بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی بقعه سید امینالدین جبراییل(روستای کلخوران) بازار تاریخی اردبیل خانه تاریخی رضازاده اردبیلی-محله اوچ دکان خانه تاریخی ارشادی پل یئدی گوز مسجد جامع اردبیل. شهیدگاه(محل دفن شهدای جنگ چالدران وشیروان) موزه باستانشناسی ونگارخانه خطائی شیخ صفی دور نمای سبلان سالن ۶۰۰۰ نفری جهان پهلوان رضازاده مجسمه شاه اسماعیل میدان جانبازان دریاچه شورابیل. پارک ساحلی اردبیل کتابخانه مرکزی اردبیل موزه تاریخ طبیعی اردبیل مجتمع تفریحی شورابیل زمستان اردبیل سردر ورودی دانشگاه محقق اردبیلی سردر ورودی دانشگاه محقق اردبیلی غروب آفتاب در اردبیل استادیوم بیست هزار نفری علی دایی نقشه هوایی شهر اردبیل جستارهای وابسته خلخالمکتب اردبیلپایتختهای ایران در طی تاریخآبشار سردابهبقعه شیخ صفیالدین اردبیلیبقعه سید امین الدین جبراییلبقعه سید حمزهپیست اسکی آلوارسسبلانجمعهمسجد دریاچه شورابیلدریاچه نئورکلیسای مریم مقدس اردبیلقالی اردبیلقلعه خسروقلعه اولتاننئورشیروان درهسیسنگنبشته ساسانی (مشکینشهر)بازار اردبیل قالیبافی در اردبیلدانشگاه محقق اردبیلیسردر دانشگاه محقق اردبیلیتاریخ هنر عکاسی در اردبیلمحلات ششگانه اردبیلمحرم در اردبیلدهه محرم در اردبیلتله کابین فندقلو پانویس ↑ شهر اردبیل - Ataland↑ شهبازی شیران (حبیب)، 1372: پیشگفتار↑ http://www.irtourist.ir/ardebil.aspx↑ Ardebil Portal↑ اردبیل - Ataland↑ دربارهی زبان مردم آذربایجان↑ شهر اردبیل - Ataland↑ Ardebil State Province - استانداری اردبیل↑ Iranian Provinces: Ardabil↑ ARDABĪL-iranica↑ شرکت توزیع نیروی برق استان اردبیل؛ دربارهٔ اردبیل↑ شرکت توزیع نیروی برق استان اردبیل - در باره اردبیل↑ ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ درجستجوی هویت شهری اردبیل-وزارت مسکن وشهرسازی-↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ Ardabil Information↑ http://www5.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=402475&IdZone=48↑ روزنامه قدس - رونامه صبح ایران↑ اردبیل؛ تالیف داریوش به آذین↑ سفری به استان اردبیل - P۳۰Pedia↑ MehrNews.com - Iran, Iranian, Nuclear, political, world, sport, Cultural, economic, SocialAndOccations news and headlines↑ صنایع دستی استان اردبیل - پیشینه تاریخی شهرستان اردبیل↑ Chn | News↑ روزنامه قدس۸۵/۶/۲۲: در گفتگو با قدس عنوان شد؛ کشف دیوار دفاعی دوره اشکانی در «نادرتپه» اردبیل↑ روزنامه جهان اقتصاد - سرفصل↑ http://www.fareiran.com/no25/news.HTM↑ بلاذری،1364: ص 87↑ مینورسکی،1342: ص 102↑ یارشاطر، 1370: 11/ 1481↑ صفری، 1350: 1/ 32↑ یارشاطر، 1370: 11/ 1482↑ صفری، 1350: 1/ 53↑ یارشاطر، 1370: 1/ 56↑ همان↑ یارشاطر، 1370: 11/ 1482↑ فلسفی، 1353: 3/ 110↑ یارشاطر، 1370: 11/ 1482↑ صفری، 1350: 1/ 53↑ صفری، 1350: 1/ 53↑ ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ تداوم فرهنگی عصر مفرغ جدید تا دوره اشکانی در اردبیل اثبات شد | Azad Tabriz News↑ دکتر شهبازی شیران، حبیب (1388). تحليل اجزاء و عناصر معماري و هنري بقعة شيخ صفيالدّين اردبيلی. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل، ص 2.↑ دکتر شهبازی شیران، حبیب (1372). مجموعۀ شیخ صفی در اردبیل. آرتا، اردبیل، ص 1.↑ دکتر شهبازی شیران، حبیب (1372). مجموعۀ شیخ صفی در اردبیل. آرتا، اردبیل، ص 1 و 2.↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1384). بررسی معماری و سازه ای مقابر شیخ کلخوران اردبیل. بی نا، تبریز، ص 20- 14.↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1383). پی جویی و تحلیل اجزاء و عناصر معماری چمعه مسجد اردبیل. مؤسّسه مطبوعاتی رعد، تبریز، ص 26↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1383). پی جویی و تحلیل اجزاء و عناصر معماری چمعه مسجد اردبیل. مؤسّسه مطبوعاتی رعد، تبریز، ص 27↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1383). پی جویی و تحلیل اجزاء و عناصر معماری چمعه مسجد اردبیل. مؤسّسه مطبوعاتی رعد، تبریز، ص 27 و 28↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1383). پی جویی و تحلیل اجزاء و عناصر معماری چمعه مسجد اردبیل. مؤسّسه مطبوعاتی رعد، تبریز، ص 29↑ شهبازی شیران، دکتر حبیب (1384). پی جویی و تحلیل اجزاء و عناصر معماری چمعه مسجد اردبیل. مؤسّسه مطبوعاتی رعد، تبریز، ص 38 و 39↑ اردبیل درگذرگاه تاریخ؛ تالیف بابا صفری-انتشارات دانشگاه ازاد اسلامی، واحد اردبیل-صفحه ۵، جلداول، چاپ دوم، زمستان۱۳۷۰↑ Baba Safari - اردبیل در گذرگاه تاریخ - بابا صفری - Ardebil dar gozargahe tarikh↑ [ http://www.irna.ir/View/FullStory/?NewsId=603577&IdZone=48 سایت ایرنا]↑ دایرة المعارف کتابداری و اطلاعرسانی(نسخه آزمایشی) - اردبیل، کتابخانه های↑ جاذبه هاي گردشگري اردبيل↑ هتلهای داخلی و خارجی - Ataland - Hotels↑ Chn | News↑ احداث دو هتل ۵ ستاره در شهر اردبیل↑ ISNA - ۰۶-۱۱-۲۰۰۸ - ۸۷/۳/۲۲ - سرویس: / اردبیل / خبر شماره: ۷۸۶۷۱↑ همایش ملی هنرهای شیعی در اردبیل برگزار میشود↑ صنایع دستی استان اردبیل - طبقه بندی رشتههای رایج و محصولات↑ به وب سایت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اردبیل خوش آمدید↑ «شهرهای دارای صدهزار نفر جمعیت و بیشتر». درگاه ملی آمار. بازبینیشده در ۷ اکتبر ۲۰۰۹.↑ ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ «درگاه ملی آمار». سازمان آمار ایران. بازبینیشده در ۱۸ آگوست ۲۰۱۲.↑ شهبازی شیران، حبیب (1372). جغرافیای اردبیل، جلد اوّل. آرتا، اردبیل، ص 34↑ سایت اطلاع رسانی اداره کل منایع طبیعی استان اردبیل↑ «آب و هوای اردبیل» (انگلیسی). وبگاه توتیمپو. بازبینیشده در ۲۷ آگوست ۲۰۰۹.↑ ابراهیم پورداوود جلد دوم کتاب یسنا ص 162↑ ساوالان یا سبلان↑ خبرگزاری مهر - قله سبلان در فهرست آثار طبیعی ملی ثبت شد، ۱۲ خرداد ۱۳۹۰ - بازدید: ۳ ژوئن ۲۰۱۱↑ ایران زمین↑ وب سایت رسمی گردشگری ایران↑ درجستجوی هویت شهری اردبیل-وزارت مسکن وشهرسازی http://itsr.ir/pages/archive/68.as http://ardabiltourism.com/Bazarha.html↑ گیاهان باارزش در موزه تاریخ طبیعی اردبیل↑ تصویرهای دیدنی گلچین روز از بهترین سایتها روز - موزه مردمشناسی اردبیل-۲↑ ساختمان موزه صنایع دستی اردبیل در دهه فجر افتتاح میشود - Irna↑ آینده روشن - نگاهی به موزه مفاخر دینی استان اردبیل↑ Fars News Agency: موزه مفاخر اردبیل در دهه فجر به بهرهبرداری میرسد↑ ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ ۷۶٫۲ ۷۶٫۳ خبر فارسی | ایرنا - موزههای استان اردبیل روایتگر گذشته این دیار در انتظار مسافران نوروزی↑ آدینه بوک: از میرزا علی اکبر تا مروج: فصلی از (تاریخ معاصر اردبیل) ~سعید معزی، مصطفی مجد (ويراستار)↑ کتاب از میرزا علی اکبر تا مروج-تالیف سعید معزی-انتشارات نورالثقلین-تاریخ ۱۳۸۵-صفحههای ۲۱-۲۳-۲۴-۲۵-۲۶-۳۵↑ کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ-مولف:بابا صفری-صفحه ۱۸۷ الی212 و کتاب آثار و ابنیه تاریخی اردبیل-مولف:بیوک جامعی-صفحه ۱۸۷↑ کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ-مولف:بابا صفری-صفحه ۲۲۷ الی ۲۲۹↑ ۸۱٫۰ ۸۱٫۱ IRANSEDA Network-حمامهای اردبیل-شبکه ایران صدا↑ به وب سایت سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اردبیل خوش آمدید↑ «کاروانسراهای اردبیل».↑ همایش روز ملی اردبیل↑ ۲۹ تیرماه سالروز استقرار سلسله صفویان / روز اردبیل | Azad Tabriz News↑ مروری برتاریخ پست در اردبیل | Azad Tabriz News↑ www.uma.ac.ir↑ www.arums.ac.ir↑ روزنامه رسالت۸۶/۸/۲۶: استانداراردبیل: دانشگاه صنعتی در اردبیل راه اندازی میشود↑ سایت خبری فارس نیوز: احداث دانشگاه بینالمللی صنعتی قفقاز در اردبیل↑ Irna↑ خبرگزاری ایرنا-خواهر خواندگی اردبیل و تیساواش واری منابع اردبیل در لغت نامه دهخداتدوین مکتب اردبیلمعرفی اردبیلشاعران عاشورایی اردبیلآب وهوای اردبیل در بیبیسیآب وهوای اردبیل در ACCU WEATHERآب وهوای اردبیل در Wunder groundتصاویری از زمستان اردبیلتصاویری از زمستان دریاچهٔ شورابیل در اردبیلتصاویری از اردبیلمختصات و ارتفاع اردبیلپروژهٔ تلهکابین جنگل فندقلو - گردنهٔ حیران اردبیلتلهکابین و تلهسیژ آلوارس اردبیلآلوارس اردبیلارسال مدارک بقعهٔ شیخ صفیالدین اردبیلی جهت ثبت دریونسکواردبیل به روایت سایت فیلکرارکستر ملی اردبیلشروع عملیات برج دوقلوی مسکونی ۲۶ طبقهٔ نماد اردبیلکتابخانهٔ مرکزی اردبیلپتروشیمی اردبیلپروژهٔ راه آهن اردبیلافق روشن وزنهبرداری اردبیلكلنگ احداث بزرگترين پل معلق تفريحی گردشگری جهان در اردبیلشهبازی شیران، دکتر حبیب (1372) مجموعه شیخ صفی در اردبیل. آرتا، اردبیل.شهبازی شیران، دکتر حبیب (1383) تحلیل اجزاء و عناصر معماری جمعه مسجد اردبیل. مؤسّسه مطبوعاتی رعد، تبریز.شهبازی شیران، دکتر حبیب (1384) بررسی معماری و سازه ای مقابر باغ شیخ کلخوران اردبیل. بی نا، تبریز.شهبازی شیران، دکتر حبیب (1386) تحليل اجزاء و عناصر معماري و هنري بقعة شيخ صفيالدّين اردبيلي و مقبرة شيخ امينالدّين جبرييل. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل.احداث كارخانهٔ توليد اتوبوس شهری و بينشهری دوو در اردبيلتولید خودروهای مرسدس بنز و هوندا در اردبیلاردبیل سرزمین عارفانپروازهای خارجی فرودگاه بینالمللی اردبیلاردبیل شهر بناها و خاطرههاروستای کزج، ماسولهٔ اردبیلمطالعهٔ راهآهن اردبیل-پارسآبادآغاز امكانسنجی اتصال راهآهن اردبیل به سرعیناساتید و پیشکسوتان صنایع دستی اردبیلثبت فرهنگ عشاير شاهسون اردبيل بهعنوان اثر معنوی كشورسبک معماری در اردبیلبزرگان تاریخ اردبیل
ان شاالله که مفید فایده واقع بشه.
