متن پیش رو تحلیل تاریخ صدر اسلام (زمان پیامبر (ص) و حضرت علی (ع)) از منظر مفهوم نفوذ است. باید توجه داشت که جریانات نفوذ در آن دوران بیشتر به صورت درونی بوده‌اند و تحت تأثیر این ویژگی، تاکتیک‌های نفوذ نیز چندان توسط مردم عادی قابل تشخیص نبوده‌ است. در واقع آن چیزی که برای جبهۀ مقابل اسلام حربۀ کارآمدتری بوده و هست، بحث نفوذ و از آن طریق تغییر روندها و ذهنیت‌ها بوده است. در واقع می‌توان گفت که دشمن با کاشتن درخت نفوذ در زمین اسلام مقاوم و متحد، با در پیش گرفتن سیاست صبر و انتظار از دور صحنه‌ای را تماشا می‌کند که در آن این درخت به بار نشسته است و میوه‌های آن نیز تشتت، چند دستگی، تفاسیر تحریف شده، تضاد، درگیری، جنگ قومی و فرقه‌ای و ارتداد و بی‌دینی است و حاصل این وضعیت چیزی خواهد شد که تفسیر امام علی (ع) از کل روند آیندۀ تاریخ اسلام است؛ یعنی «روزگاری بر مردم بیاید که از قرآن جز نشانی بر جای نماند و از اسلام نیز جز نامی نماند» به طور کلی مهم‌ترین جریان‌های نفوذ در زمان پیامبر اسلام (ص) عبارت بودند از: ۱- جریان تحقیر و تمسخر پیامبر (ص)… و مسلمانان توسط عبدالله ابن ابّی ۲- جریان تفرقه‌افکنی توسط منافقین (نقش منافقان در شایعه‌پراکنی و ترویج ماجرای افک و تفرقه‌افکنی در آستانۀ جنگ بنی مصطلق)۳- جریان نفوذ از طریق جاسوسی توسط منافقان ۴- جریان تحریک و ترغیب دشمنان و مخالفین توسط منافقین.

در مورد جریان‌های نفوذ در زمان حضرت علی (ع) نیز باید توجه داشت که از منظر ایشان دو نوع دشمن در جامعه وجود دارد: یک دشمن آشكار و دیگری دشمن پنهان. از منظر آن حضرت کم‌خطرترین دشمن، دشمني است كه دشمني خود را آشكار كرده است. اميرالمؤمنين (ع) در بحث دشمن‌شناسی بيشترين تأكيد را دربارۀ نفاق دارد که به اعتقاد ایشان بيشترين هم و غم دشمن در مبارزۀ با اسلام، پاشيدن بذر نفاق در میان مسلمانان است. همچنین مهم‌ترین تاکتیک‌های نفوذ در زمان پیامبر (ص) شامل این موارد بوده است: ۱- ايجاد ترديد در حقانيت رهبري ديني ۲- تهمت جنون ۳- تهمت ساحري ۴- تهمت دروغ‌گویی ۵- تهمت شاعري ۶-تهمت کاهنی ۷- قداست شکني رهبري ۸- توطئه بر ضد رهبري ۹- تهديد رهبري ۱۰- برخورد با رهبري.

مثال‌های نفوذ در ذهنیت اجتماعی مردم از دین اسلام نیز شامل موارد زیر بوده است: ۱- مسجد ضرار ۲- تحريف دين ۳- تبليغ دين باطل ۴- فرهنگ ستيزي و مسخ ارزش‌هاي ديني ۵- ترويج فرهنگ منحط ۶- اشاعۀ فساد و فحشاء ۷- رواج تجمل خواهي و خوش‌گذرانی ۸- رواج فساد جنسي.

در زمان حضرت علی (ع) نیز مهم‌ترین تاکتیک‌های نفوذ دشمنان عبارت بودند از: ۱- انجام فعالیت‌های سازماني و تشكيلاتي ۲- شعارها و بهانه‌های عامه‌پسند ۳- استفادۀ ابزاري از چهره‌های مقبول ۴- ايجاد شبهه ۵- استفاده از جهالت مردم ۶- مكر و حيله ۷- تبليغات و جوسازي ۸- ايجاد اختلاف و تفرقه در صف مسلمين ۹- فرصت‌طلبی و ۱۰- استفادۀ ابزاري از مقدسات. همچنین مهم‌ترین بسترهای مکانی نفوذ در صدر اسلام نیز عبارت بودند از: ۱- میدان نبرد و در میان لشگریان ۲- مساجد و بازار ۳- قبایل و همسایگان ۴- مدینه.

علاوه بر بسترهای مکانی نفوذ، بستر زمانی نفوذ نیز در صدر اسلام مختصات خاصی داشته است که مهم‌ترین بسترهای زمانی نفوذ در صدر اسلام و زمان حضرت امیر (ع) عبارت‌ بودند از: ۱- بحران‌ها ۲- زمان‌های اتحاد و همدلی ۳- زمان‌های جنگ.

به طور کلی از جملۀ مهم‌ترین تأثیرات نفوذ در صدر اسلام و زمان حضرت علی (‌ع) می‌توان به این موارد اشاره کرد: ۱- اختلاف و دو دستگی در میان مسلمانان ۲- بهانه‌جویی منافقان در آستانۀ غزوات ۳- پاشیدن بذر فتنه و اختلاف در دل‌ها ۴- ایجاد جوّی مملو از کینه ۵- بزرگ‌نمایی مشکلات جامعه ۶- شایعه‌پراکنی و انتقال اسرار جنگی به دشمن ۷- تضعیف روحیۀ مسلمانان ۸- شکست احد ۹- خیانت و کارشکنی منافقان در جنگ‌ها.

در میان‌مدت و بلندمدت نیز نفوذ دارای تأثیرات مهمی بوده است که در موارد ذیل قابل بررسی است: ۱- خانه‌نشینی صحابه ۲- تجزیۀ جهان اسلام ۳- نبرد قدرت ۴- دنیاگرایی ۵- مذهب گرایی ۶- ارتداد ۷- سلطنت گرایی و ۸- مظالم اهل‌بیت پیامبر (ص).

وضعیت مردم در برابر جریان‌های نفوذ نیز مسئله‌ای جالب و مهم است و از این لحاظ ما شاهد رفتارها و واکنش‌های مختلفی از جانب مردم در برابر پدیدۀ پیچیدۀ نفوذ هستیم که مهم‌ترین گونه‌های این واکنش‌‌ها عبارت‌اند از: ۱- انفعال ۲- گمراهی ۳- مقابله ۴- همراهی ۵- قبیله گرایی ۶- از دین برگشتگی و ۷- رد ولایت ولی.

از جملۀ شیوه‌های مقابله با جریان نفوذ در صدر اسلام نیز این موارد قابل ذکر است: ۱- تأکید بر هوشیاری ۲- حفظ اتّحاد، یکپارچگی و پایبندی به قانون ۳- تکیه بر اصول و معیارها ۴- تقویت بصیرت سیاسی ۵- قاطعیت در برخورد ۶- شناخت مراکز نفوذ و افشای اهداف و ۷- اطاعت از رهبری. همچنین شیوه‌های مقابله با جریان نفوذ توسط حضرت علی (ع) نیز عبارت‌ بود از: ۱- هوشياري در برابر نفوذ ۲- استفاده از سلاح منطق و استدلال در برابر نفوذ ۳- گرفتن بهانه از دست عاملان نفوذ ۴- مبارزه تا محو كامل عوامل نفوذ و ۵- جدی گرفتن نفوذ. 

tarbiateslami.com